Xét nghiệm sinh hóa máu là gì? Đường huyết, thận, gan, điện giải

Nhiều dòng, vài nhóm nhỏ

Xét nghiệm sinh hóa máu đo các chất hóa học hòa tan trong phần lỏng của máu, thường từ cùng một ống máu. Ở Việt Nam không có một danh sách cố định: mỗi cơ sở ghép số chỉ số khác nhau, từ vài dòng đến hơn hai mươi dòng. Các nhóm thường gặp là đường huyết (glucose, đôi khi HbA1c), chức năng thận (urê, creatinin, và eGFR tính từ creatinin), chức năng gan (AST, ALT, GGT, bilirubin, albumin, protein toàn phần), điện giải đồ (natri, kali, clo, có khi canxi), acid uric, và đôi khi cả mỡ máu.

Gói tối thiểu trong khám sức khỏe định kỳ cho người từ 18 tuổi theo hướng dẫn năm 2026 của Bộ Y tế gồm năm chỉ số sinh hóa: đường máu, urê, creatinin, AST và ALT. Điện giải đồ, acid uric hay mỡ máu chỉ có khi bác sĩ chỉ định thêm.

Các dòng đó không phải những phán quyết độc lập, và đọc theo nhóm không chỉ là một thói quen gọn gàng: đó là cách duy nhất để con số có nghĩa. Creatinin đọc cùng urê. Albumin đọc cùng protein toàn phần. Canxi đọc cùng albumin, vì phần lớn canxi trong máu đi kèm albumin, và albumin thấp kéo con số canxi xuống mà canxi của bạn không có vấn đề gì.

Phosphatase kiềm giống một đội bảo trì dùng chung cho xương và gan, nên khi nó tăng, bản thân nó chưa cho biết bên nào đang bận rộn. Đó là thêm một lý do để các chỉ số gan được đọc cùng nhau. Cũng đừng nhầm phiếu này với xét nghiệm công thức máu, thường lấy cùng lúc: công thức máu đếm tế bào, còn sinh hóa đo các chất hòa tan trong huyết tương.

Đơn vị trên phiếu sinh hóa ở Việt Nam

Phiếu sinh hóa ở Việt Nam dùng đơn vị quốc tế. Glucose và urê tính bằng mmol/L, creatinin và acid uric bằng µmol/L, men gan bằng U/L, albumin và protein bằng g/L. Một bảng tham khảo của Bệnh viện Đa khoa MEDLATEC ghi chẳng hạn urê 2,5–7,5 mmol/L, creatinin 62–120 µmol/L ở nam và 53–100 µmol/L ở nữ, AST và ALT đến 40 U/L.

Hai điều cần nhớ khi đọc tài liệu nước ngoài. Phiếu ở Hoa Kỳ in « BUN », tức nitơ urê tính bằng mg/dL, không cùng đơn vị với urê mmol/L của Việt Nam. Và các khoảng tham chiếu khác nhau giữa phòng xét nghiệm, nên khoảng in trên phiếu của bạn mới là khoảng dùng để đánh dấu kết quả.

Đường huyết, và chuyện có cần nhịn ăn

Xét nghiệm sinh hóa máu có cần nhịn ăn không? Thường là có, và lý do là đường huyết: đó là dòng thay đổi ngay sau bữa ăn, trong khi điện giải và men gan ít nhạy với thức ăn hơn nhiều. Hãy làm theo hướng dẫn trên phiếu chỉ định của bạn, vì phòng xét nghiệm đọc đường huyết với giả định bạn đã làm đúng.

Khi mẫu thật sự là mẫu lúc đói, nghĩa là ít nhất tám tiếng không nạp năng lượng, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường típ 2 của Bộ Y tế lấy ngưỡng glucose huyết tương lúc đói từ 7,0 mmol/L (126 mg/dL). Khảo sát STEPS 2021 xếp mức 6,1 đến 6,9 mmol/L là rối loạn đường huyết lúc đói; Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ dùng ngưỡng thấp hơn, từ 5,6 mmol/L. Một giá trị cao đơn lẻ chưa phải là chẩn đoán: cần một kết quả bất thường thứ hai, trừ khi triệu chứng đã rõ. Đường huyết lấy sau bữa sáng thì không thể so với các ngưỡng đó.

Kali là dòng hay sai nhất

Kali nằm trong hồng cầu với nồng độ cao gấp khoảng ba mươi lần so với huyết tương xung quanh. Chỉ cần vài hồng cầu vỡ ở đâu đó trên đường từ cánh tay bạn đến máy phân tích, kali trong ống tăng lên dù cơ thể bạn không có gì thay đổi. Phòng xét nghiệm theo dõi điều này bằng chỉ số tan máu, và một nghiên cứu kiểm định trên hai mươi sáu xét nghiệm sinh hóa xác nhận kali nằm trong số các giá trị bị tan máu đẩy lên, cùng với AST, LDH, bilirubin và sắt, trong khi glucose và ALT bị kéo xuống.

Nguyên nhân mang tính cơ học và rất đời thường: dây garô buộc quá lâu, nắm tay bóp liên tục khi lấy máu, kim nhỏ, ống bị lắc mạnh, mẫu để lâu trước khi ly tâm. Khuyến cáo lấy máu tĩnh mạch của châu Âu đề cập trực tiếp một số điểm: tháo garô ngay khi máu chảy và tránh nắm bóp tay.

Vì vậy một chỉ số kali hơi cao trên một phiếu sinh hóa bình thường có lời giải thích đầu tiên rất tẻ nhạt, và bước tiếp theo thường là lấy máu lại chứ không phải điều trị.

Natri thấp thường là do thuốc

Natri thấp nhẹ là một trong những bất thường phổ biến nhất trên phiếu sinh hóa, và ở người đang điều trị tăng huyết áp, lời giải thích thường nằm ngay trong đơn thuốc. Một nghiên cứu theo dõi 2.613 người lớn mới điều trị tăng huyết áp cho thấy trong những người tiếp tục dùng thuốc lợi tiểu thiazid, khoảng ba trên mười người có natri giảm xuống 130 mmol/L hoặc thấp hơn.

Đó không phải lý do để tự ngưng thuốc. Đó là lý do để con số được đọc cạnh danh sách thuốc chứ không đọc riêng, và để bác sĩ kê đơn là người quyết định bước tiếp theo.

Logic này đúng với cả phiếu. Nhiều dòng thay đổi theo các thuốc bạn đang dùng, theo lượng nước bạn uống, và theo thời gian bạn ngồi chờ trước khi kim đâm vào.

Mức lọc cầu thận là con số ước tính, không phải đo được

Chỉ số eGFR in dưới creatinin chưa bao giờ được đo trực tiếp. Nó được tính từ creatinin, tuổi và giới tính bằng một công thức, và mang theo sai số của công thức đó.

Công thức này vừa thay đổi, và điều đó quan trọng khi bạn so các phiếu với nhau. Năm 2021, một nhóm chuyên gia chung của Quỹ Thận Quốc gia và Hội Thận học Hoa Kỳ khuyến cáo dùng ngay công thức CKD-EPI creatinin được tính lại không có biến chủng tộc, và dùng cystatin C thường xuyên hơn để xác nhận ở người có nguy cơ bệnh thận. Phòng xét nghiệm ở Việt Nam có thể dùng phiên bản công thức khác nhau.

Hệ quả thực tế: eGFR trên phiếu cũ có thể không so trực tiếp được với phiếu mới, và một giá trị đơn lẻ dưới ngưỡng cần được làm lại chứ chưa phải kết luận.

Vì sao phiếu sinh hóa có dòng bất thường?

Mười mấy dòng, mỗi dòng có một khoảng tham chiếu để khoảng 1 trên 20 người khỏe nằm ngoài, khiến việc có một dòng bị đánh dấu ở đâu đó là chuyện bình thường. Câu hỏi hữu ích là các dòng cùng nhóm có đồng thuận không, nó lệch bao xa, và có gì khác đang diễn ra: thuốc bạn dùng, điều bạn ăn uống, cách lấy mẫu.

Đó là lý do bước tiếp theo thường gặp cho một bất thường nhẹ, đơn lẻ là làm lại chứ không phải điều trị. Một kết quả vẫn bất thường trên mẫu thứ hai lấy đúng cách, hoặc nhiều dòng cùng nhóm thay đổi cùng lúc, mới là thứ được tìm hiểu tiếp, và bác sĩ sẽ đọc nó cùng tiền sử và thuốc của bạn.