Τι λέμε «βιοχημικές εξετάσεις»

Στην Ελλάδα «βιοχημικές» λέγονται όλες οι εξετάσεις που μετρούν ουσίες διαλυμένες στο υγρό μέρος του αίματος, σε αντίθεση με τη γενική αίματος που μετρά κύτταρα. Δεν υπάρχει σταθερός αριθμός γραμμών: το παραπεμπτικό διαλέγει. Στα συνηθισμένα φύλλα θα δείτε μερικές μικρές ομάδες: σάκχαρο· ουρία, κρεατινίνη και ουρικό οξύ για τα νεφρά· κάλιο, νάτριο και ασβέστιο· SGOT (AST), SGPT (ALT), γ-GT, αλκαλική φωσφατάση και χολερυθρίνη για το ήπαρ· λευκωματίνη και ολικά λευκώματα.

Στις ΗΠΑ το ίδιο περιεχόμενο τυποποιείται σε ένα πακέτο 14 γραμμών, το comprehensive metabolic panel (CMP). Μια διαφορά που μπερδεύει όσους συγκρίνουν φύλλα: τα ελληνικά εργαστήρια τυπώνουν συνήθως «ουρία», ενώ τα αμερικανικά «BUN», δηλαδή μόνο το άζωτο της ουρίας. Οι δύο αριθμοί περιγράφουν την ίδια ουσία με άλλη έκφραση και δεν συγκρίνονται απευθείας.

Οι γραμμές δεν είναι ανεξάρτητες ετυμηγορίες, και η ανάγνωση κατά ομάδες δεν είναι απλώς τακτοποίηση: είναι ο μόνος τρόπος να σημαίνουν κάτι οι αριθμοί. Η κρεατινίνη διαβάζεται δίπλα στην ουρία. Η λευκωματίνη δίπλα στα ολικά λευκώματα. Το ασβέστιο διαβάζεται σε σχέση με τη λευκωματίνη, γιατί μεγάλο μέρος του κυκλοφορεί δεμένο πάνω της, και μια χαμηλή λευκωματίνη τραβά τον αριθμό του ασβεστίου προς τα κάτω χωρίς να υπάρχει πρόβλημα με το ασβέστιό σας.

Η αλκαλική φωσφατάση μοιάζει με συνεργείο συντήρησης κοινό για τα οστά και το ήπαρ, οπότε μια αυξημένη τιμή δεν λέει από μόνη της ποιο από τα δύο δουλεύει παραπάνω. Άλλος ένας λόγος που οι ηπατικές εξετάσεις διαβάζονται μαζί.

Βιοχημικές ή γενική αίματος;

Συχνά μπερδεύονται γιατί γίνονται στην ίδια αιμοληψία. Απαντούν όμως σε άσχετα ερωτήματα: η γενική αίματος μετρά κύτταρα, οι βιοχημικές μετρούν ουσίες διαλυμένες στο πλάσμα ή στον ορό. Αν το φύλλο σας έχει λίγες βιοχημικές γραμμές, δεν ξεχάστηκε κάτι: ο γιατρός ζήτησε μόνο όσες χρειαζόταν.

  1. ΗλεκτρολύτεςΤο νάτριο, το κάλιο και το χλώριο περιγράφουν την ισορροπία υγρών και οξέων. Το νερό, τα φάρμακα και ο χειρισμός του δείγματος τα επηρεάζουν όλα.
  2. Νεφρικές γραμμέςΟυρία και κρεατινίνη, και ένας eGFR που υπολογίζεται από την κρεατινίνη. Διαβάζονται ως σύνολο, ποτέ μία μία.
  3. Ηπατικές γραμμέςSGOT και SGPT για τα ηπατικά κύτταρα, αλκαλική φωσφατάση και χολερυθρίνη για τη ροή της χολής, λευκωματίνη και ολικά λευκώματα για όσα παράγει το ήπαρ.
  4. Σάκχαρο και ασβέστιοΤο σάκχαρο, που ένα πρόσφατο γεύμα αλλάζει αμέσως, και το ασβέστιο, που έχει νόημα μόνο δίπλα στη λευκωματίνη.

Σάκχαρο, και αν χρειάζεται νηστεία

Χρειάζεται νηστεία για τις βιοχημικές εξετάσεις; Συχνά ναι, και ο λόγος είναι το σάκχαρο: είναι η μία γραμμή που ένα γεύμα κινεί αμέσως, ενώ οι ηλεκτρολύτες και οι ηπατικές γραμμές είναι πολύ λιγότερο ευαίσθητες στο φαγητό. Για την Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία, νηστεία σημαίνει τουλάχιστον οκτώ ώρες χωρίς φαγητό, με μέτρηση το πρωί. Πολλά ελληνικά εργαστήρια ζητούν 12 ώρες για τις βιοχημικές, με νερό όσο θέλετε. Ακολουθήστε την οδηγία του δικού σας εργαστηρίου, γιατί με αυτήν την υπόθεση διαβάζεται το σάκχαρό σας.

Σε ένα πραγματικό δείγμα νηστείας, η Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία διαβάζει 100 έως 125 mg/dl ως διαταραγμένη γλυκόζη νηστείας και 126 mg/dl ή περισσότερο ως διαβήτη. Μία μόνο υψηλή τιμή δεν είναι διάγνωση: χρειάζονται δύο παθολογικά αποτελέσματα, εκτός αν η εικόνα είναι αναμφίβολη. Ένα σάκχαρο μετά το πρωινό δεν μπορεί να διαβαστεί με αυτά τα όρια.

Μια ελληνική ιδιαιτερότητα: η ίδια εταιρεία δεν συνιστά τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) για τη διάγνωση του προδιαβήτη και σημειώνει ότι οι αιμοσφαιρινοπάθειες, όπως το στίγμα μεσογειακής αναιμίας, μπορεί να την κάνουν αναξιόπιστη.

Το κάλιο είναι η γραμμή που κάνει συχνότερα λάθος

Το κάλιο βρίσκεται μέσα στα ερυθρά αιμοσφαίρια σε συγκέντρωση περίπου τριάντα φορές μεγαλύτερη απ' ό,τι στο πλάσμα γύρω τους. Αν σπάσουν μερικά από αυτά τα κύτταρα οπουδήποτε ανάμεσα στο χέρι σας και τον αναλυτή, το κάλιο στο σωληνάριο ανεβαίνει χωρίς να έχει συμβεί τίποτα σε εσάς. Τα εργαστήρια το παρακολουθούν με έναν δείκτη αιμόλυσης, και μια μελέτη επαλήθευσης σε είκοσι έξι βιοχημικές εξετάσεις επιβεβαίωσε ότι η αιμόλυση ανεβάζει το κάλιο, μαζί με την SGOT, την LDH, τη χολερυθρίνη και τον σίδηρο, ενώ κατεβάζει το σάκχαρο και την SGPT.

Οι αιτίες είναι μηχανικές και καθημερινές: περίδεση που μένει πολύ ώρα, γροθιά που σφίγγει και ανοίγει κατά την αιμοληψία, λεπτή βελόνα, σωληνάριο που ανακινήθηκε, καθυστέρηση πριν τη φυγοκέντρηση. Οι ευρωπαϊκές συστάσεις για τη φλεβική αιμοληψία αντιμετωπίζουν αρκετές από αυτές, ζητώντας να λύνεται η περίδεση μόλις αρχίσει να ρέει το αίμα και να αποφεύγεται το άνοιγμα και κλείσιμο της γροθιάς.

Έτσι, ένα κάλιο ελαφρώς υψηλό σε κατά τα άλλα συνηθισμένο φύλλο έχει μια βαρετή πρώτη εξήγηση, και το συνηθισμένο επόμενο βήμα είναι μια νέα αιμοληψία και όχι θεραπεία.

Χαμηλό νάτριο: συχνά είναι ένα φάρμακο

Η ήπια υπονατριαιμία είναι από τα πιο συχνά ευρήματα στις βιοχημικές ρουτίνας, και σε όσους παίρνουν φάρμακα για την πίεση η εξήγηση βρίσκεται συχνά στη δική τους συνταγή. Μια κοορτή 2.613 ενηλίκων που ξεκίνησαν θεραπεία για υπέρταση βρήκε ότι, από όσους συνέχισαν ένα θειαζιδικό διουρητικό, περίπου τρεις στους δέκα έφτασαν σε νάτριο 130 mmol/L ή χαμηλότερα, που είναι ο ίδιος αριθμός με 130 mEq/L, τη μονάδα που τυπώνουν πολλά εργαστήρια.

Αυτό δεν είναι λόγος να σταματήσετε το χάπι. Είναι λόγος να διαβαστεί ο αριθμός δίπλα στη λίστα των φαρμάκων και όχι μόνος του, και να αποφασίσει για τη συνέχεια ο γιατρός που το έγραψε.

Η ίδια λογική ισχύει σε όλο το φύλλο. Πολλές από αυτές τις γραμμές κινούνται με τα φάρμακα που παίρνετε, με όσα ήπιατε και με το πόση ώρα καθίσατε πριν μπει η βελόνα.

Ο ρυθμός σπειραματικής διήθησης είναι εκτίμηση, όχι μέτρηση

Ο eGFR κάτω από την κρεατινίνη, όπως τυπώνεται στο φύλλο, δεν μετρήθηκε ποτέ. Υπολογίζεται από την κρεατινίνη, την ηλικία και το φύλο σας με μια εξίσωση, και κουβαλά την αβεβαιότητα μιας εξίσωσης.

Η εξίσωση αυτή άλλαξε πρόσφατα, και η αλλαγή μετράει όταν συγκρίνετε φύλλα. Το 2021 μια κοινή ομάδα εργασίας της αμερικανικής National Kidney Foundation και της American Society of Nephrology πρότεινε την εξίσωση CKD-EPI χωρίς τη μεταβλητή της φυλής, και τη συχνότερη χρήση της κυστατίνης C για επιβεβαίωση σε άτομα με κίνδυνο νεφρικής νόσου. Αν συγκρίνετε φύλλα από διαφορετικά χρόνια, αξίζει να ρωτήσετε ποια εξίσωση χρησιμοποιεί το εργαστήριό σας.

Η πρακτική συνέπεια: ένας eGFR σε παλιό φύλλο μπορεί να μη συγκρίνεται απευθείας με έναν πρόσφατο, και μία τιμή κάτω από ένα όριο ζητά επανάληψη και όχι συμπέρασμα.

Γιατί βγαίνει κάτι εκτός ορίων στις βιοχημικές;

Πολλές γραμμές, η καθεμία με εύρος που αφήνει έξω περίπου 1 στους 20 υγιείς, κάνουν μια σήμανση κάπου κάτι συνηθισμένο. Τα χρήσιμα ερωτήματα είναι αν συμφωνούν οι συνοδοί της γραμμής στην ομάδα της, πόσο έξω από τα όρια βρίσκεται και τι άλλο συνέβαινε: τα φάρμακά σας, τι φάγατε ή ήπιατε, πώς πάρθηκε το δείγμα.

Γι' αυτό το συνηθισμένο επόμενο βήμα για μια μεμονωμένη, ήπια απόκλιση είναι η επανάληψη και όχι η θεραπεία. Ένα αποτέλεσμα που μένει παθολογικό σε ένα καθαρό δεύτερο δείγμα, ή πολλές γραμμές της ίδιας ομάδας που κινούνται μαζί, είναι αυτό που διερευνάται, και ο γιατρός σας θα το διαβάσει με βάση το ιστορικό και τα φάρμακά σας.