Sölt í blóði: af hverju natríum og kalíum fara svo oft út fyrir mörk

Fáeinar línur, fjórir litlir hópar

Á Íslandi er ekki til fastur pakki á borð við bandaríska CMP-prófið. Læknirinn merkir við línurnar á beiðninni, og leiðbeiningar Þróunarmiðstöðvar íslenskrar heilsugæslu um eftirlit eldra fólks nefna til dæmis natríum og kalíum (Na, K), kreatínín, kalsíum, albúmín, fastandi blóðsykur, HbA1c, ALAT og ALP. Línurnar skiptast í fjóra hópa: sölt, nýru, lifur og loks blóðsykur og kalsíum. Áætlaður síunarhraði nýrnanna (eGFR) er oftast prentaður líka, en hann er reiknaður út frá kreatíníni en ekki mældur.

Þessar línur eru ekki sjálfstæðir úrskurðir, og að lesa þær hóp fyrir hóp er ekki bara snyrtilegur vani: það er eina leiðin til að tölurnar segi eitthvað. Kreatínín er lesið við hlið þvagefnis. Kalsíum er lesið með albúmíni, því mikið af kalsíum blóðsins ferðast bundið við það, og lágt albúmín dregur kalsíumtöluna niður án þess að neitt sé að kalsíumbúskapnum.

Alkalískur fosfatasi (ALP) er eins og viðhaldsteymi sem bein og lifur deila, svo hækkað gildi segir ekki eitt og sér hvort þeirra hefur nóg að gera. Það er önnur ástæða þess að lifrarprófin eru lesin saman.

Sölt eða blóðstatus?

Söltin eru oft tekin í sama skipti og blóðstatus, og þess vegna er þeim stundum ruglað saman. Þau svara þó óskyldum spurningum: blóðstatus telur frumur, söltin mæla efni sem eru uppleyst í vökvahluta blóðsins.

Ef niðurstöðurnar sýna aðeins fáar línur hefur ekkert gleymst: læknirinn bað einfaldlega um minna.

Blóðsykur, og hvort þú þarft að fasta

Þarftu að fasta? Oft já, og blóðsykurinn er ástæðan: hann er eina línan sem máltíð hreyfir strax, en söltin og lifrarlínurnar eru miklu síður viðkvæm fyrir mat. Rannsóknarstofan Sameind biður um 8 tíma án matar og drykkjar, nema vatns, þegar beðið er um föstu. Fylgdu fyrirmælunum á eigin beiðni, því rannsóknarstofan les blóðsykurinn út frá því að þú hafir gert það.

Þegar sýnið er raunverulega fastandi, það er eftir að minnsta kosti átta tíma án hitaeininga, telst 6,1–6,9 mmol/L hækkaður fastandi blóðsykur samkvæmt viðmiðum Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar og 7,0 mmol/L eða meira sykursýki. Eitt hátt gildi er ekki greiningin: það þarf aðra óeðlilega mælingu, nema myndin sé ótvíræð. Blóðsykur sem tekinn er eftir morgunmat er alls ekki hægt að lesa við þessi mörk.

Kalíum er sú lína sem oftast er röng

Kalíum er í rauðu blóðkornunum í um það bil þrítugfaldri þéttni miðað við blóðvökvann í kring. Ef nokkur þeirra rofna einhvers staðar á leiðinni frá handleggnum að mælitækinu hækkar kalíumið í glasinu án þess að nokkuð hafi gerst hjá þér. Rannsóknarstofur fylgjast með þessu með hemólýsustuðli, og sannprófunarrannsókn á 26 efnamælingum staðfesti að rof rauðra blóðkorna hækkar meðal annars kalíum, ASAT, LDH, bílirúbín og járn, en lækkar blóðsykur og ALAT. Í norrænni könnun meðal 145 rannsóknarstofa, þar á meðal á Íslandi, greindu stofurnar mjög misjafnlega frá niðurstöðum úr slíkum sýnum, jafnvel þegar þær notuðu sams konar tæki.

Orsakirnar eru vélrænar og hversdagslegar: stasi sem situr of lengi á handleggnum, hnefi sem er krepptur og opnaður meðan á blóðtökunni stendur, mjó nál, glas sem er hrist eða bið áður en sýnið er skilið. Evrópskar ráðleggingar um blóðtöku taka á nokkrum þessara atriða og mæla með að stasinn sé losaður um leið og blóðið fer að renna og að hnefanum sé ekki pumpað.

Kalíum sem er merkt örlítið hátt á annars venjulegum niðurstöðum á sér því leiðinlega fyrstu skýringu, og venjulegt næsta skref er ný blóðtaka frekar en meðferð. Lágt kalíum er annað mál: íslensk tilfellalýsing frá Landspítala segir frá 71 árs manni sem hneig niður með kalíum 2,1 mmol/L, þegar viðmiðunarmörkin voru 3,5–4,8 mmol/L, eftir að hafa borðað yfir 250 g af lakkrís á dag.

Lágt natríum stafar oft af lyfi

Vægt lágt natríum er eitt algengasta frávikið í venjulegri blóðprufu, og hjá fólki sem er á blóðþrýstingslyfjum liggur skýringin oft í eigin lyfseðli. Í ferilrannsókn á 2.613 fullorðnum sem hófu meðferð við háþrýstingi fengu um þrír af hverjum tíu þeirra sem héldu áfram á tíazíð-þvagræsilyfi natríum sem var 130 mmol/L eða lægra.

Það er ekki ástæða til að hætta að taka töfluna. Það er ástæða til að lesa töluna við hlið lyfjalistans en ekki eina og sér, og til að læknirinn sem ávísaði lyfinu ákveði framhaldið.

Sama hugsun gildir um allar línurnar. Margar þeirra hreyfast með lyfjunum sem þú tekur, með því sem þú drakkst og með því hve lengi þú sast áður en nálin fór inn.

Síunarhraðinn er áætlun, ekki mæling

eGFR-gildið undir kreatíníninu var aldrei mælt. Það er reiknað út frá kreatíníni, aldri og kyni með jöfnu, og ber óvissu jöfnunnar með sér.

Jafnan breyttist nýlega, og breytingin skiptir máli þegar niðurstöður eru bornar saman. Árið 2021 mæltu bandarísk nýrnalæknafélög með því að rannsóknarstofur tækju upp CKD-EPI-kreatínínjöfnuna án kynþáttabreytu, og að cystatín C yrði notað oftar til að staðfesta áætlunina hjá fólki í áhættu fyrir nýrnasjúkdómi.

Hagnýta afleiðingin: eGFR á eldri niðurstöðum er ekki endilega beint sambærilegt við nýtt, og eitt gildi undir mörkum kallar á endurtekna mælingu frekar en ályktun.

Af hverju geta söltin verið óeðlileg?

Fjölmargar línur, hver með bil sem skilur um það bil 1 af hverjum 20 heilbrigðum eftir utan þess, gera merkingu einhvers staðar að hversdagslegum hlut. Gagnlegu spurningarnar eru hvort félagar línunnar í hópnum séu sammála, hversu langt utan marka hún er og hvað annað var í gangi: lyfin þín, hvað þú borðaðir eða drakkst og hvernig sýnið var tekið.

Þess vegna er venjulegt næsta skref við stöku, vægu fráviki endurtekin mæling frekar en meðferð. Niðurstaða sem helst óeðlileg í nýju, hreinu sýni, eða nokkrar línur sama hóps sem hreyfast saman, er það sem rannsakað er nánar, og læknirinn les hana í ljósi sögu þinnar og lyfja.