Undirbúningur fyrir blóðprufu: fasta, vatn, kaffi og lyf

Hverju undirbúningurinn breytir í raun

Mjög litlu, og það eru gagnlegu fréttirnar. Máltíð hreyfir blóðsykur og þríglýseríð í nokkrar klukkustundir. Kaffi truflar sömu tvö gildin. Járntafla skekkir járnmælingu. Nánast allt annað á venjulegri beiðni lætur sig litlu varða hvað þú gerðir um morguninn.

Síðurnar hér taka hver eitt atriði fyrir og segja hverju það breytir, hve mikið og hve lengi. Þar sem þekkingin hefur breyst segja þær það: evrópskar ráðleggingar mæla nú með því að blóðfitur séu mældar án föstu að jafnaði, og það er stærsta breytingin á þessu sviði síðasta áratuginn, þótt margar íslenskar rannsóknarstofur biðji enn um föstu.

Fasta: styttri listi en þú heldur

Þar sem fasta er nauðsynleg biður Sameind um 8 klukkustundir með vatni einu, og að minnsta kosti 12 klukkustundir ef mæla á blóðfitur eða insúlín, sem þýðir yfirleitt föstu frá kl. 20 kvöldið áður. Heilbrigðisstofnun Vestfjarða biður fólk að koma fastandi að morgni ef mæla á blóðsykur eða blóðfitur. Blóðhagur, skjaldkirtilspróf og langtímablóðsykur (HbA1c) þurfa enga föstu.

Blóðfiturnar skiptu um lið árið 2016. Evrópsku æðakölkunarsamtökin og Evrópusamtök klínískrar lífefnafræði mæla síðan þá með mælingu án föstu: eftir venjulega máltíð hækka þríglýseríð um u.þ.b. 0,3 mmol/L í mesta lagi, LDL lækkar um u.þ.b. 0,2 mmol/L og HDL hreyfist ekki. Fasta kemur aðeins aftur til greina ef þríglýseríð mælast yfir 5 mmol/L án föstu.

Hvað fasta þýðir, og hvað rýfur hana

Flestum hefur aldrei verið sagt það. Þegar rannsakendur spurðu 150 manns sem mættu á rannsóknarstofu gátu aðeins 39% skilgreint föstu rétt, og meira en helmingur hafði engar leiðbeiningar fengið. Rannsóknarstofurnar eru heldur ekki alveg sammála: norræn úttekt, sem sérfræðingur á Landspítala tók þátt í, fann föstutíma frá 8 til 14 klukkustunda.

Vatn er leyft alla föstuna. Svart kaffi eru algengustu mistökin, og Íslendingar drekka að meðaltali 325 ml af kaffi á dag. Í víxlrannsókn hækkaði blóðsykur heilbrigðra karla 147% til 216% meira eftir máltíð þegar þeir höfðu drukkið kaffi með koffíni á undan en þegar þeir drukku koffínlaust kaffi.

Áfengi, tóbak og lyf skilja eftir sín eigin spor

Áfengi virkar á tveimur tímaskölum. Eitt kvöld hreyfir þríglýseríð og sum lifrargildi í dag eða tvo; regluleg drykkja hækkar GGT og stærð rauðra blóðkorna á vikum til mánuðum, og eitt þurrt kvöld breytir því ekki. Hvorugt er áfengispróf: lifrarensím eru ekki sértæk fyrir áfengi. Árið 2021 drukku 35% fullorðinna Íslendinga áfengi vikulega.

Á Íslandi reykja aðeins 5,6% fullorðinna daglega, en tæplega 12% nota nikótínpúða daglega. Þeir sem reykja reglulega eru með fleiri hvít blóðkorn og hærri blóðrauða en þeir sem reykja ekki. Um lyf gildir að taka venjulegu meðferðina nema læknirinn hafi sagt annað, eins og Sameind ráðleggur. Stórir skammtar af bíótíni, sem fæst í mörgum fæðubótarefnum, trufluðu 9 af 23 bíótínháðum mælingum hjá heilbrigðum sjálfboðaliðum sem tóku 10 mg á dag í viku.

Hvar er best að byrja

Ef þér var sagt að fasta og þú vilt vita hvort það eigi við um þínar rannsóknir, byrjaðu á aðalsíðunni um fastandi blóðprufu. Ef spurningin er þrengri, farðu beint í hana: vatn, kaffi, áfengi, tóbak og nikótínpúða eða lyf.