Blóðprufa fastandi: 8 eða 12 klukkustundir, eftir rannsókninni

Stutta svarið

Ef rannsókn krefst föstu er reglan yfirleitt 8 til 12 klukkustundir án matar og drykkjar, að vatni undanskildu. Sameind, sem tekur blóðsýni fyrir margar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu, biður um 8 klukkustunda föstu og að minnsta kosti 12 klukkustundir ef mæla á blóðfitur eða insúlín. Það þýðir í reynd föstu frá kl. 20 kvöldið áður.

Hversu lengi þú fastar fer því eftir því hvað stendur á beiðninni, og sá listi hefur styst. Flestar rannsóknir á venjulegri beiðni þurfa enga föstu, og samkvæmt evrópskum ráðleggingum frá 2016 þarf kólesterólmæling hana ekki heldur að jafnaði.

Ástæðan er einföld. Máltíð breytir blóðinu greinilega í nokkrar klukkustundir, fyrst og fremst sykri og fitu. Fastandi blóðsykur sem tekinn er eftir morgunmat mælir morgunmatinn, ekki efnaskiptin þín. Blóðhagur, oft kallaður status, hreyfist ekki á sama hátt, og þess vegna má taka hann hvenær dags sem er.

Ein regla er ofar öllum töflum, þessari líka: farðu eftir fyrirmælunum á beiðninni eða frá rannsóknarstofunni. Ef þar stendur fastandi og þú hefur borðað, segðu frá því áður en blóðið er tekið. Fastandi blóðsykur sem mældur er eftir máltíð er ekki bara örlítið skakkur, það er ekki hægt að túlka hann.

Hvað þýðir að vera fastandi?

Að borða ekkert og drekka ekkert nema vatn í tilgreindan tíma, alveg fram að blóðtöku. Sameind biður fólk einnig að reykja ekki, tyggja ekki tyggjó og sleppa líkamsrækt á meðan, því allt þetta getur breytt niðurstöðunum.

Þetta er ekki eins augljóst og það hljómar. Þegar rannsakendur spurðu 150 manns sem komu í blóðprufu gátu aðeins 39% skilgreint föstu rétt, og 46% héldu að nóg væri að síðasta máltíð hefði verið daginn áður, sama á hvaða tíma.

Ruglingurinn er ekki bara þinn. Sérfræðingar í rannsóknarstofufræðum hafa bent á að skilgreiningar á föstu eru mismunandi milli stofnana, og norræn úttekt sem sérfræðingur á Landspítala tók þátt í fann föstutíma frá 8 til 14 klukkustunda og vatnsreglur allt frá frjálsri vatnsdrykkju niður í hálft glas að morgni.

Í reynd: kláraðu kvöldmatinn, drekktu vatn eins og venjulega um kvöldið og morguninn, og ekkert annað fyrr en blóðið hefur verið tekið.

Fasta eftir rannsóknum

Notaðu töfluna sem leiðarvísi og berðu hana saman við þína eigin beiðni: verklag er enn misjafnt milli rannsóknarstofa, og á Íslandi biðja margar þeirra enn um föstu fyrir blóðfitur.

Ef aðeins ein lína á beiðninni krefst föstu verður allur morguninn fastandi. Það á til dæmis við þegar blóðsykur er mældur með blóðsöltum og nýrnaprófum, eða þegar læknirinn hefur beðið um blóðfitur og rannsóknarstofan biður um 12 klukkustundir.

Duga 8 klukkustundir fyrir fastandi blóðsykur?

Já. Sameind biður um 8 klukkustundir án matar og drykkjar annars en vatns, og blóðsykur er yfirleitt mældur að morgni. Fasta frá kvöldmat dugar vel.

Nákvæmnin skiptir máli því mörkin liggja þétt. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er fastandi blóðsykur undir 6,1 mmol/L eðlilegur, 6,1 til 6,9 mmol/L telst skertur fastandi sykur og 7,0 mmol/L eða hærra er á sykursýkibili, sem þarf að staðfesta. Sýni sem ekki var raunverulega fastandi getur ýtt niðurstöðu yfir ein þessara marka.

Langtímablóðsykur (HbA1c) virkar öðruvísi: þú mátt borða og drekka fyrir þá mælingu. Ef hvort tveggja er á beiðninni ræður fastandi blóðsykurinn reglunni þann morguninn.

Þarf að fasta fyrir kólesterólmælingu?

Oft ekki, samkvæmt nýjustu ráðleggingum. Áratugum saman þýddi kólesterólmæling föstu yfir nótt. Frá 2016 hafa Evrópsku æðakölkunarsamtökin (EAS) og Evrópusamtök klínískrar lífefnafræði (EFLM) hins vegar mælt með því að blóðfitur séu að jafnaði mældar án föstu.

Munurinn er lítill. Eftir venjulega máltíð eru mestu meðalbreytingarnar um 0,3 mmol/L hækkun á þríglýseríðum og um 0,2 mmol/L lækkun á heildarkólesteróli og LDL, en HDL, apólípóprótein B og lípóprótein(a) hreyfast varla. Gildi sem ekki eru fastandi spá jafn vel fyrir um hjarta- og æðasjúkdóma, og við eyðum hvort sem er mestum hluta sólarhringsins södd.

Fasta kemur aftur til greina í einu tilviki: ef þríglýseríð mælast yfir 5 mmol/L í sýni sem ekki var fastandi. Þá er mælingin endurtekin að morgni eftir föstu.

Á Íslandi biðja rannsóknarstofur þó oft enn um föstu: Sameind um að minnsta kosti 12 klukkustundir ef mæla á blóðfitur, og Heilbrigðisstofnun Vestfjarða um að koma fastandi að morgni ef mæla á blóðsykur eða blóðfitur. Ef þér er sagt að fasta fyrir mælingu á blóðfitum, farðu eftir því. Það er verklag þeirrar rannsóknarstofu, og stundum er sérstök ástæða, til dæmis mjög há þríglýseríð í fyrri niðurstöðum.

Vatn já, kaffi nei

Vatn er leyft alla föstuna, líka morguninn sem blóðið er tekið. Ávaxtasafi, kaffi, te og gosdrykkir eru það ekki. Sameind segir það skýrt: ekki einu sinni svart kaffi án sykurs, og sama gildir um te.

Kaffið kemur fólki á óvart, ekki síst á Íslandi þar sem fullorðnir drekka að meðaltali 325 ml af kaffi á dag. Í víxlrannsókn hækkaði blóðsykur heilbrigðra karla 147% til 216% meira eftir máltíð þegar þeir drukku kaffi með koffíni klukkustund áður en þegar þeir drukku koffínlaust kaffi, og insúlínnæmi minnkaði um allt að 40%. Í annarri rannsókn hækkaði kaffi sem drukkið var hálftíma fyrir sykurdrykk insúlín, borið saman við vatn.

Niðurstöðurnar eru þó ekki allar á einn veg. Í rannsókn frá 2023 á 27 sjálfboðaliðum olli kaffibolli klukkustund fyrir blóðtöku engum klínískt marktækum breytingum á algengum lífefna- og blóðmælingum. Það er huggun ef þér varð á, en reglunni hefur ekki verið breytt, því hún er til að vernda fastandi blóðsykurinn.

Áfengi hefur oft sinn eigin, lengri tímaramma. Í norrænu úttektinni báðu rannsóknarstofur fólk almennt að sleppa áfengi daginn fyrir blóðtöku. Ef enginn hefur sagt þér neitt, spurðu.

Kvöldið áður

Borðaðu venjulegan kvöldmat. Engin ein fæða er bönnuð, en sérfræðingar í rannsóknarstofufræðum benda á að viðbrögð líkamans við máltíð ráðast af því hvað var borðað og hvenær, og af reykingum, kaffi og áfengi. Óvenju þungt, seint eða blautt kvöld er það sem ber að forðast.

Teldu svo aftur á bak frá tímanum. Fyrir blóðtöku kl. 8 að morgni og 12 klukkustunda föstu er síðasta máltíð kl. 20 kvöldið áður, eins og Sameind mælir með; fyrir 8 klukkustunda föstu, á miðnætti. Hjúkrunarfræðingur á Doktor.is ráðleggur að borða ekkert eftir kl. 22. Snemmbúinn tími setur mestalla föstuna inn í svefninn.

Lyf: hættu ekki neinu upp á eigin spýtur

Taktu venjulegu lyfin þín með vatni nema sá sem ávísaði þeim hafi sagt annað. Sameind svarar spurningunni beint: já, haltu áfram að taka lyfin, nema læknirinn segi þér annað.

Skýrasta undantekningin varðar sykursýki. Insúlín og sumar sykursýkistöflur, til dæmis súlfónýlúrealyf, geta lækkað blóðsykur of mikið, og sú hætta eykst ef þau eru tekin eins og venjulega á föstu. Ef þú notar slík lyf skaltu biðja lækninn um áætlun fyrir morgun blóðtökunnar.

Fæðubótarefni skipta líka máli. Ef járn er mælt getur læknirinn beðið um 12 klukkustunda föstu og blóðtöku að morgni; spyrðu hvort þú eigir að gera hlé á járntöflum, og hve lengi. Hvað sem þú tekur, segðu rannsóknarstofunni frá því.

Ef þú borðaðir eða drakkst óvart

Segðu starfsfólkinu frá því áður en blóðið er tekið, ekki á eftir. Það getur þurft að taka fastandi mælingarnar annan dag.

Ferðin er sjaldan til einskis. Margar línur á venjulegri beiðni þurfa enga föstu, og starfsfólkið getur sagt þér hvort taka megi þær strax og bóka hinar aftur. Það eina sem ekki má er að þegja: blóðsykur sem lesinn er sem fastandi, þegar hann var það ekki, getur bent til vanda sem þú ert ekki með eða falið vanda sem þú ert með.