Xét nghiệm máu nhịn ăn bao lâu: 8 đến 12 tiếng, tùy từng xét nghiệm

Câu trả lời ngắn

Nếu xét nghiệm cần nhịn ăn, hướng dẫn thường gặp ở Việt Nam là 8 đến 12 tiếng, chỉ uống nước lọc. Bệnh viện Bạch Mai ghi thời gian nhịn tối thiểu từ 8–12 tiếng. Với glucose lúc đói, xét nghiệm mà quy tắc này chủ yếu nhắm tới, hướng dẫn của Bộ Y tế yêu cầu nhịn ít nhất 8 giờ, thường là nhịn qua đêm từ 8 đến 14 giờ.

Vậy xét nghiệm máu nhịn ăn bao lâu phụ thuộc vào những gì có trên phiếu chỉ định. Nhiều xét nghiệm thường quy không cần nhịn, và ở châu Âu, xét nghiệm mỡ máu cũng không còn mặc định phải nhịn từ năm 2016. Các bệnh viện Việt Nam thì phần lớn vẫn dặn nhịn cho gói khám tổng quát, vì gói đó gần như luôn có đường huyết và mỡ máu.

Lý do rất cơ học. Một bữa ăn làm máu thay đổi rõ rệt trong nhiều giờ, trước hết là đường và mỡ. Glucose lấy sau bữa sáng đo bữa sáng, không đo chuyển hóa của bạn. Còn công thức máu gần như không đổi theo bữa ăn, nên có thể lấy bất cứ lúc nào trong ngày.

Có một quy tắc đứng trên mọi bảng, kể cả bảng này: làm theo hướng dẫn trên phiếu chỉ định hoặc lời dặn của phòng xét nghiệm. Nếu được dặn nhịn mà bạn đã ăn, hãy nói trước khi lấy máu. Một kết quả glucose lúc đói đo trên mẫu máu sau ăn không chỉ lệch một chút, mà không thể đọc được.

Nhịn ăn thật ra nghĩa là gì

Không ăn gì và không uống gì ngoài nước trong số giờ được dặn, cho đến lúc lấy máu. Hướng dẫn của Bộ Y tế nói rõ chỉ được uống nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội, không uống nước ngọt. Bệnh viện Bạch Mai và MEDLATEC dặn thêm không nhai kẹo cao su và không tập thể dục trước khi lấy mẫu, vì cả hai đều có thể làm thay đổi kết quả.

Điều này không hiển nhiên như ta tưởng. Khi các nhà nghiên cứu hỏi 150 người bệnh ngoại trú đến lấy máu, chỉ 39% định nghĩa đúng thế nào là nhịn ăn, và 46% nghĩ rằng chỉ cần bữa ăn cuối là của ngày hôm trước, bất kể mấy giờ.

Một phần nhầm lẫn không phải do bạn. Chính các chuyên gia xét nghiệm đã chỉ ra rằng định nghĩa nhịn ăn khác nhau giữa các cơ sở và trong y văn, đến mức một nhóm công tác của châu Âu phải đứng ra thống nhất lại.

Cách làm thực tế: ăn tối xong thì thôi, tối và sáng vẫn uống nước như thường, ngoài ra không dùng gì khác cho đến khi lấy máu xong.

Nhịn ăn theo từng xét nghiệm

Hãy dùng bảng dưới đây như một gợi ý và đối chiếu với phiếu chỉ định của bạn: con số mỗi nơi một khác. MEDLATEC và Tâm Anh dặn nhịn 4–6 tiếng cho xét nghiệm sắt, trong khi Diag ghi ít nhất 12 tiếng; với đường huyết lúc đói, Diag ghi 6–8 tiếng, MEDLATEC và Tâm Anh 8–10 tiếng.

Gói xét nghiệm thường gộp nhiều dòng sinh hóa máu như đường, mỡ, men gan, điện giải trong cùng một ống máu. Chỉ cần một dòng trên phiếu đòi nhịn ăn là cả buổi sáng hôm đó phải nhịn.

Nhịn ăn 8 tiếng có đủ để xét nghiệm đường huyết không?

Đủ, theo hướng dẫn của Bộ Y tế: glucose huyết tương lúc đói được đo khi người bệnh đã nhịn ăn ít nhất 8 giờ, được uống nước lọc. Nhịn qua đêm từ bữa tối là đủ thoải mái.

Sự chính xác này quan trọng vì các ngưỡng nằm rất sát nhau. Glucose lúc đói từ 7,0 mmol/L trở lên là một tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường; từ 6,1 đến dưới 7,0 mmol/L là rối loạn glucose lúc đói theo định nghĩa dùng trong điều tra STEPS. Một mẫu máu không thật sự lúc đói có thể đẩy kết quả qua một trong hai ngưỡng đó. Năm 2021, 7,1% người trưởng thành Việt Nam có glucose lúc đói từ 7,0 mmol/L trở lên hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết.

HbA1c thì khác: bạn có thể ăn uống trước khi làm. Nếu phiếu chỉ định có cả hai, glucose lúc đói quyết định quy tắc cho buổi sáng hôm đó.

Xét nghiệm mỡ máu cần nhịn ăn bao lâu

Ở Việt Nam, câu trả lời thường gặp là 8 đến 12 tiếng: MEDLATEC dặn 8–10 tiếng, Diag ghi từ 9 đến 12 tiếng. Đó là thực hành phổ biến và bạn nên làm theo cơ sở nơi mình lấy máu.

Ở châu Âu, khuyến cáo đã đổi. Từ năm 2016, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu và Liên đoàn Hóa sinh lâm sàng và Y học xét nghiệm châu Âu cùng khuyến cáo đo mỡ máu không cần nhịn ăn, như một mặc định. Sau một bữa ăn bình thường, thay đổi trung bình lớn nhất chỉ khoảng +0,3 mmol/L với triglycerid và −0,2 mmol/L với cholesterol toàn phần và LDL; HDL, apolipoprotein B và lipoprotein(a) gần như không đổi. Giá trị đo lúc no dự báo nguy cơ tim mạch tốt không kém, và phần lớn thời gian trong ngày chúng ta vốn ở trạng thái no.

Chỉ có một trường hợp cần nhịn lại: khi triglycerid lúc no vượt 5 mmol/L. Đây không phải chuyện hiếm: theo STEPS 2021, 44,1% người trưởng thành Việt Nam có cholesterol toàn phần từ 5,0 mmol/L trở lên hoặc đang dùng thuốc hạ mỡ máu, nên xét nghiệm mỡ máu là một trong những xét nghiệm được chỉ định nhiều nhất.

Nếu phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ vẫn yêu cầu nhịn khi đo mỡ máu, hãy làm theo. Đó là quy trình của họ, và có thể có lý do riêng cho bạn, chẳng hạn triglycerid rất cao ở lần trước.

Nước lọc thì được, cà phê thì không

Nước lọc được phép uống suốt thời gian nhịn, kể cả sáng hôm lấy máu, theo cả hướng dẫn của Bộ Y tế lẫn Bệnh viện Bạch Mai. Nước ngọt, sữa, nước trái cây và trà thì không, vì những gì có trong đó đi vào máu và có thể ảnh hưởng đến kết quả.

Cà phê khiến nhiều người bất ngờ, kể cả cà phê đen không đường. Trong một thử nghiệm chéo, nam giới khỏe mạnh uống cà phê có caffeine một giờ trước bữa ăn có mức tăng đường huyết lớn hơn 147% đến 216% so với khi uống cà phê đã khử caffeine. Còn ly cà phê sữa đá pha sữa đặc thì đã mang theo đường và chất béo, tức là một bữa ăn nhỏ.

Bằng chứng không chỉ một chiều. Trong một nghiên cứu năm 2023 trên 27 tình nguyện viên, một ly cà phê một giờ trước khi lấy máu không làm thay đổi đáng kể về mặt lâm sàng các chỉ số sinh hóa và công thức máu thường quy. Điều đó giúp bạn yên tâm nếu lỡ uống, nhưng không làm thay đổi quy tắc, vốn để bảo vệ glucose lúc đói.

Rượu bia thường có thời gian kiêng riêng, dài hơn thời gian nhịn ăn: MEDLATEC dặn tránh rượu bia ít nhất 24 giờ, và 48 giờ trước xét nghiệm chức năng gan hoặc mỡ máu. Nếu chưa ai dặn bạn, hãy hỏi.

Tối hôm trước

Ăn tối bình thường. Không có món nào bị cấm tuyệt đối, nhưng các chuyên gia xét nghiệm lưu ý rằng phản ứng của cơ thể sau bữa ăn thay đổi theo thành phần và giờ ăn, cũng như theo thuốc lá, cà phê và rượu bia. Một buổi tối ăn quá no, quá muộn hoặc có nhậu là điều nên tránh.

Sau đó, đếm ngược từ giờ hẹn. Lấy máu lúc 7 giờ sáng với hướng dẫn nhịn 12 tiếng thì bữa cuối là 7 giờ tối hôm trước; Bệnh viện Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương lấy ví dụ nhịn từ 9 giờ tối đến 7 giờ sáng hôm sau. Hẹn càng sớm, phần lớn thời gian nhịn càng nằm trong giấc ngủ.

Thuốc men: đừng tự ý ngưng

Cứ uống thuốc điều trị như thường lệ với nước lọc, trừ khi bác sĩ dặn khác. MEDLATEC lưu ý rằng không phải thuốc nào cũng cần ngưng, và người bệnh nên báo cho bác sĩ tất cả thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng để được hướng dẫn, thay vì tự quyết.

Ngoại lệ rõ nhất là bệnh đái tháo đường. Hướng dẫn của Bộ Y tế nêu insulin và nhóm sulfonylurea là các thuốc có nguy cơ gây hạ đường huyết; dùng như thường lệ trong lúc nhịn ăn để làm xét nghiệm làm nguy cơ đó tăng lên. Nếu bạn đang dùng các thuốc này, hãy hỏi bác sĩ kê đơn trước về cách dùng thuốc sáng hôm lấy máu.

Thực phẩm chức năng cũng cần được nhắc đến. Nếu phiếu có xét nghiệm sắt, phòng khám UMC dặn ngưng viên sắt hoặc vitamin tổng hợp có sắt 24 giờ trước khi lấy máu. Dù bạn dùng gì, hãy nói với nhân viên lấy máu.

Nếu lỡ ăn hoặc uống

Hãy báo với nhân viên trước khi lấy máu, không phải sau. Một kết quả lấy lúc đã ăn mà được đọc như lúc đói có thể gợi ý một bệnh bạn không có, hoặc che mất một bệnh bạn đang có.

Hiếm khi bạn phải về tay không. Nhiều dòng trên phiếu xét nghiệm thường quy không cần nhịn ăn, và nhân viên có thể cho biết dòng nào vẫn lấy được trong ngày, còn dòng nào cần hẹn lại buổi sáng khác.