Trước khi xét nghiệm máu cần làm gì: nhịn ăn, cà phê, thuốc

Chuẩn bị thật ra thay đổi được gì

Ít hơn bạn nghĩ, và đó là điều đáng biết. Một bữa ăn làm đường huyết và triglycerid thay đổi trong vài tiếng. Cà phê tác động lên đúng hai chỉ số đó. Một viên sắt uống buổi sáng làm sắt huyết thanh cao giả. Phần lớn các dòng còn lại trên phiếu xét nghiệm thường quy gần như không bị ảnh hưởng bởi việc bạn làm gì sáng hôm đó.

Mỗi trang trong chuyên mục này chỉ bàn một yếu tố: nó làm chỉ số nào thay đổi, thay đổi bao nhiêu và trong bao lâu. Khi bằng chứng đã đổi, trang sẽ nói rõ: ở châu Âu, xét nghiệm mỡ máu không còn bắt buộc nhịn ăn từ năm 2016, dù nhiều cơ sở ở Việt Nam vẫn dặn nhịn.

Nhịn ăn: các bệnh viện Việt Nam dặn 8–12 tiếng

Bệnh viện Bạch Mai xếp chức năng gan, chức năng thận, đường huyết, mỡ máu và định lượng sắt vào nhóm nên nhịn ăn, với thời gian tối thiểu từ 8 đến 12 tiếng. Hướng dẫn chẩn đoán đái tháo đường của Bộ Y tế quy định glucose lúc đói được đo sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ, thường là nhịn qua đêm 8–14 giờ, và vẫn được uống nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội.

Con số cụ thể khác nhau giữa các cơ sở. MEDLATEC dặn nhịn 8–10 tiếng cho đường huyết và mỡ máu, 4–6 tiếng cho xét nghiệm sắt; Diag ghi ít nhất 6–8 tiếng cho đường huyết lúc đói nhưng tối thiểu 12 tiếng cho mỡ máu và sắt. Vì vậy, hướng dẫn ghi trên phiếu hẹn của bạn luôn quan trọng hơn mọi bảng tổng hợp.

Riêng xét nghiệm mỡ máu, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu và Liên đoàn Hóa sinh lâm sàng châu Âu đã cùng khuyến cáo từ năm 2016 đo không cần nhịn ăn: sau một bữa ăn bình thường, triglycerid tăng tối đa khoảng 0,3 mmol/L và LDL giảm khoảng 0,2 mmol/L. Chỉ khi triglycerid lúc no vượt 5 mmol/L mới cần đo lại lúc đói.

Nhịn ăn nghĩa là gì, và điều gì làm hỏng nó

Rất nhiều người chưa từng được giải thích. Khi các nhà nghiên cứu hỏi 150 người vừa đến phòng xét nghiệm, chỉ 39% định nghĩa đúng thế nào là nhịn ăn, 46% nghĩ rằng thời gian từ bữa ăn cuối không quan trọng, và hơn một nửa chưa được dặn gì.

Nước lọc được uống suốt thời gian nhịn, kể cả sáng hôm lấy máu. Cà phê là lỗi phổ biến nhất, và ly cà phê sữa đá buổi sáng với sữa đặc có đường thì đã là một bữa ăn nhỏ. Ngay cả cà phê đen cũng không trung tính: trong một thử nghiệm, người khỏe mạnh uống cà phê có caffeine trước bữa ăn có mức tăng đường huyết lớn hơn 147–216% so với khi uống cà phê đã khử caffeine.

Rượu bia, thuốc lá và thuốc men để lại dấu vết riêng

Theo điều tra STEPS 2021, 64,2% nam giới Việt Nam đã uống rượu bia trong 30 ngày trước đó. Rượu bia tác động theo hai nhịp: một buổi nhậu làm triglycerid và vài chỉ số gan thay đổi trong một, hai ngày; còn uống đều đặn làm GGT tăng và kích thước hồng cầu lớn dần qua nhiều tuần, nhiều tháng, điều mà một tối kiêng rượu không xóa được. Không chỉ số nào trong số đó là xét nghiệm rượu: các tổng quan về dấu ấn rượu nhấn mạnh men gan không đặc hiệu cho cồn.

Cũng theo STEPS 2021, 41,1% nam giới đang hút thuốc, và theo GATS 2015 gần ba phần mười người hút thuốc dùng thuốc lào. Người hút thuốc thường xuyên có bạch cầu, huyết sắc tố và hematocrit cao hơn người không hút, càng hút nhiều càng rõ, nên bạch cầu bị đánh dấu cao ở người hút thuốc thường là kết quả đúng mà không có nghĩa là nhiễm trùng.

Với thuốc, cứ uống thuốc điều trị như thường lệ trừ khi bác sĩ dặn khác. Biotin liều cao, có trong nhiều viên uống đẹp da, tóc, móng, đã làm sai lệch 9 trên 23 xét nghiệm dùng công nghệ biotin ở người khỏe mạnh uống 10 mg mỗi ngày trong một tuần.

Bắt đầu từ đâu

Nếu bạn được dặn nhịn ăn và muốn biết điều đó có áp dụng cho xét nghiệm của mình không, hãy bắt đầu từ bài nhịn ăn bao lâu. Nếu câu hỏi hẹp hơn, hãy đi thẳng vào bài tương ứng: nước lọc, cà phê, rượu bia, thuốc lá hay thuốc men.