Câu trả lời ngắn

Tùy xét nghiệm. Bệnh viện Bạch Mai liệt kê bảy nhóm xét nghiệm máu không cần nhịn ăn: nhóm máu, công thức máu, viêm gan A, B, C, HIV và các bệnh lây qua đường tình dục, dấu ấn ung thư, các xét nghiệm sản khoa như beta hCG và NIPT, và xét nghiệm giun sán. HbA1c cũng không cần nhịn.

Cái khó là phiếu chỉ định thường trộn cả hai loại. Ở Việt Nam, các bệnh viện vẫn dặn nhịn ăn cho đường huyết, mỡ máu, chức năng gan, chức năng thận và sắt, nên gói khám sức khỏe tổng quát gần như luôn là một buổi lấy máu lúc đói.

Những xét nghiệm không cần nhịn ăn

Công thức máu không cần nhịn: theo Bệnh viện Bạch Mai, ăn uống không ảnh hưởng đến kết quả, nên có thể lấy máu bất cứ lúc nào trong ngày. Nhóm máu được quyết định bởi di truyền và không thay đổi, nên càng không cần. Diag cũng xếp công thức máu, HIV, beta hCG và NIPT vào nhóm không cần nhịn trước khi lấy mẫu.

HbA1c không cần nhịn: bạn có thể ăn uống trước khi làm, vì chỉ số này phản ánh đường huyết trung bình khoảng ba tháng chứ không phản ánh bữa sáng. Hướng dẫn của Bộ Y tế dùng HbA1c từ 6,5% trở lên như một tiêu chuẩn chẩn đoán đái tháo đường, bên cạnh glucose lúc đói.

Xét nghiệm tuyến giáp thường không cần nhịn, nhưng giờ lấy máu quan trọng hơn bữa ăn. Trong một nghiên cứu trên hơn 20.000 kết quả TSH, giờ lấy máu làm TSH thay đổi đủ để có ý nghĩa lâm sàng. Lấy máu buổi sáng, vào cùng một khung giờ mỗi lần, giúp so sánh dễ hơn. Với beta hCG, MEDLATEC lưu ý dù không cần nhịn ăn, mẹ bầu nên tránh nước ngọt trong 12 tiếng trước khi xét nghiệm.

  1. Công thức máu, nhóm máuKhông cần nhịn. Lấy máu giờ nào cũng được.
  2. HbA1cKhông cần nhịn. Ăn uống như bình thường.
  3. Viêm gan B, C, HIV, giun sánKhông cần nhịn, theo Bệnh viện Bạch Mai và MEDLATEC.
  4. Tuyến giáp, beta hCG, NIPTThường không cần nhịn. Tuyến giáp nên lấy buổi sáng, cùng khung giờ mỗi lần.

Danh sách ngắn vẫn cần nhịn ăn

Glucose lúc đói là trường hợp rõ ràng nhất. Hướng dẫn của Bộ Y tế đo glucose lúc đói sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ, thường là nhịn qua đêm, chỉ uống nước lọc, vì một bữa ăn làm đường huyết thay đổi trong nhiều giờ sau đó.

Bệnh viện Bạch Mai xếp thêm chức năng gan, chức năng thận, mỡ máu, định lượng sắt và xét nghiệm ngưng tập tiểu cầu vào nhóm nên nhịn 8–12 tiếng; phòng khám UMC dặn nhịn 8–10 giờ cho chức năng thận. Đây là điểm khác với Hoa Kỳ và châu Âu, nơi xét nghiệm gan và thận thường được lấy không cần nhịn. Ở Việt Nam, các xét nghiệm sinh hóa như đường, mỡ, điện giải thường được làm chung một ống máu, nên dòng cần nhịn quyết định cho cả ống.

Với nam giới được kiểm tra testosterone thấp, Hội Nội tiết Hoa Kỳ khuyên đo testosterone toàn phần trên mẫu máu buổi sáng lúc đói, và xác nhận kết quả thấp bằng một mẫu buổi sáng lúc đói thứ hai.

Ngoài ra, một chỉ định cụ thể có thể kèm lời dặn riêng, và đó luôn là lời dặn cần theo.

Xét nghiệm mỡ máu đã đổi phe

Trong nhiều thập kỷ, đo cholesterol nghĩa là nhịn ăn qua đêm. Từ năm 2016, Hội Xơ vữa động mạch châu Âu và Liên đoàn Hóa sinh lâm sàng và Y học xét nghiệm châu Âu cùng khuyến cáo điều ngược lại: đo mỡ máu không cần nhịn ăn, như một mặc định.

Khác biệt rất nhỏ. Sau một bữa ăn bình thường, thay đổi trung bình lớn nhất chỉ khoảng +0,3 mmol/L với triglycerid và −0,2 mmol/L với LDL, còn HDL, apolipoprotein B và lipoprotein(a) gần như không đổi, và giá trị đo lúc no dự báo bệnh tim mạch tốt không kém. Các hướng dẫn và tuyên bố ở Hoa Kỳ, Canada, Anh và nhiều nơi khác cũng ủng hộ.

Chỉ khi triglycerid lúc no vượt 5 mmol/L mới cần nhịn lại. Phần lớn cơ sở ở Việt Nam vẫn dặn nhịn khi đo mỡ máu, và lời dặn của họ áp dụng cho mẫu máu của bạn. Nếu bác sĩ chỉ định xét nghiệm mỡ máu không cần nhịn ăn, đó không phải đi tắt: với người bệnh, phòng xét nghiệm và bác sĩ, đó là sự đơn giản hóa không làm giảm giá trị phòng bệnh của kết quả.

Lỡ ăn sáng rồi có xét nghiệm máu được không?

Được, nếu phiếu của bạn không có xét nghiệm nào cần nhịn. Hãy ăn như bình thường; một bữa sáng không cản trở công thức máu, HbA1c hay xét nghiệm viêm gan B.

Nếu phiếu trộn cả xét nghiệm cần nhịn và không cần nhịn, các xét nghiệm cần nhịn quyết định quy tắc cho cả buổi. Khi đã lỡ ăn, hãy báo ở quầy trước khi lấy máu: các xét nghiệm không cần nhịn thường vẫn lấy được, còn glucose lúc đói hay mỡ máu có thể phải hẹn lại sáng khác. Ngay trong nhóm đường huyết cũng có ngoại lệ: glucose máu bất kỳ có thể đo vào bất cứ lúc nào, không cần nhịn.

Vì sao bạn vẫn được dặn nhịn ăn

Vì lời dặn thường được đưa ra cho cả phiếu chứ không cho từng dòng. Một dòng glucose lúc đói trên tờ phiếu mười lăm xét nghiệm biến cả buổi lấy máu thành buổi nhịn ăn, và để lại ấn tượng rằng cả mười lăm xét nghiệm đều cần nhịn.

Thói quen mỗi nơi cũng khác nhau. Các chuyên gia xét nghiệm đã chỉ ra rằng định nghĩa nhịn ăn khác nhau giữa các cơ sở, và ngay ở Việt Nam con số được dặn cũng dao động từ 4 đến 12 tiếng tùy xét nghiệm và tùy nơi. Hãy làm theo lời dặn trên phiếu của bạn thay vì một bảng trên mạng, kể cả bài này.

Nếu bạn nhịn ăn mà không cần thiết?

Với phần lớn xét nghiệm không cần nhịn, nhịn ăn thừa chỉ khiến bạn mất một bữa sáng. Kết quả không vì thế mà hỏng.

Ngoại lệ là chuyện an toàn. Nếu bạn dùng insulin hoặc thuốc tiểu đường làm hạ đường huyết, nhịn ăn trong khi vẫn dùng liều thường lệ làm tăng nguy cơ hạ đường huyết, nên đừng nhịn nếu không được yêu cầu; còn nếu được yêu cầu, hãy hỏi bác sĩ kê đơn nên làm gì sáng hôm đó.