Moet je nuchter zijn voor bloedprikken? Meestal niet, en wanneer wel

Het korte antwoord

Meestal niet. Dicoon, een grote prikdienst, zegt het zonder omwegen: u hoeft meestal niet nuchter te zijn voor het bloedprikken; moet het wel, dan zegt uw zorgverlener dat van tevoren. Een bloedbeeld, een HbA1c, de schildklier en meestal ook lever en nieren kunnen zonder nuchter te prikken. Het korte lijstje dat wel nuchter moet, begint bij de nuchtere glucose, en het is sinds 2016 korter, toen Europese richtlijnen het vasten voor cholesterol loslieten.

Het lastige is dat veel aanvragen beide soorten mengen. Hieronder lees je welke onderzoeken niet nuchter hoeven, welke wel, en hoe je ziet welke regel voor jouw afspraak geldt.

Onderzoeken waarvoor je niet nuchter hoeft

Een bloedbeeld met hemoglobine en leukocyten staat niet op de lijstjes van onderzoeken die nuchter moeten, dus dat kan op elk moment van de dag. Ook het HbA1c hoeft niet nuchter: het laat het gemiddelde van je bloedsuiker over ongeveer drie maanden zien, niet je ontbijt van vanochtend. Ketenzorg Friesland noemt een jaarlijks HbA1c bij diabetes zelfs vaak een betere voorspeller van de regulatie dan een losse nuchtere glucose.

Voor een controle van je schildklier hoef je niet nuchter te zijn, maar het tijdstip telt meer dan het eten. In een onderzoek met meer dan 20.000 TSH-uitslagen verschoof het uur van de afname de TSH genoeg om klinisch uit te maken. Laat bij voorkeur 's ochtends prikken, steeds rond hetzelfde uur, dan zijn uitslagen beter te vergelijken.

Lever- en nieronderzoek gebeurt meestal ook zonder nuchter te zijn. Twijfel je, dan beslist je aanvraagformulier. Zelfs cortisol hoeft voor eten niet nuchter, legt de Nederlandse Hypofyse Stichting uit: alleen als er ook een glucose bij staat, word je waarschijnlijk nuchter gevraagd.

Het korte lijstje dat wel nuchter moet

De nuchtere glucose is het duidelijkste geval. SCAL schrijft dat je bij een ‘glucose nuchter’ altijd nuchter moet komen, en het Diabetesfonds omschrijft dat als acht uur niets eten of drinken behalve water. Een maaltijd verandert je bloedsuiker urenlang.

Bij de diagnose van diabetes type 2 bepalen huisartsen de nuchtere glucose twee keer in het lab; is die beide keren 7,0 mmol/l of hoger, dan is de diagnose rond. Ook een algemeen bloedonderzoek met nieren en zouten bevat soms een glucose, en kan dan nuchter moeten. IJzeronderzoek gebeurt meestal 's ochtends, en soms wordt gevraagd om nuchter te komen.

Bij mannen die op een te laag testosteron worden onderzocht, raadt de Amerikaanse Endocrine Society aan het totale testosteron in een nuchter ochtendbuisje te meten, en een lage uitslag met een tweede nuchtere ochtendafname te bevestigen.

Verder kan een specifieke aanvraag een eigen instructie hebben, en die volg je altijd.

Cholesterol: niet meer standaard nuchter

Jarenlang betekende een cholesterolonderzoek een nacht vasten. Sinds 2016 raden de European Atherosclerosis Society en de Europese federatie van klinische chemici juist aan om cholesterol standaard niet-nuchter te meten. De Nederlandse beroepsvereniging van verpleegkundigen V&VN meldde in 2018 dat nuchter prikken voor cholesterol niet meer nodig is, en Sanquin schrijft hetzelfde. Atalmedial, een groot laboratorium in de regio Amsterdam, liet huisartsen in 2021 weten dat het lipidenspectrum niet meer nuchter bepaald hoeft te worden.

De verschillen zijn klein. Na een gewone maaltijd stijgen de triglyceriden gemiddeld hooguit 0,3 mmol/l en dalen totaal- en LDL-cholesterol ongeveer 0,2 mmol/l, terwijl HDL-cholesterol niet verandert en niet-nuchtere waarden hart- en vaatziekten even goed voorspellen.

Vasten komt in één situatie terug: als niet-nuchtere triglyceriden boven 5 mmol/l uitkomen. Heeft je huisarts een niet-nuchter cholesterolonderzoek aangevraagd, dan is dat geen sluiproute: het maakt het makkelijker voor iedereen zonder de waarde voor preventie te verminderen. SCAL vraagt dan wel om de avond ervoor en die ochtend geen vette maaltijd te nemen.

Mag je eten voor bloedprikken?

Ja, als er niets op je aanvraag staat dat nuchter moet. Eet zoals je normaal doet; een gewoon ontbijt voor een bloedbeeld, een HbA1c of een schildkliercontrole zit niet in de weg.

Staan er nuchtere en niet-nuchtere onderzoeken door elkaar, dan bepalen de nuchtere de regel voor de hele afspraak. Ook binnen de bloedsuiker is er een uitzondering: een willekeurige glucose mag op elk moment. Het Diabetesfonds geeft er eigen grenzen voor: tot 7,7 mmol/l is normaal als je een of twee uur ervoor at, vanaf 11,0 mmol/l is de bloedsuiker hoog.

Waarom je toch nuchter moest komen

Omdat de instructie meestal voor de hele aanvraag geldt, niet per regel. Eén nuchtere glucose op een formulier met vijftien onderzoeken maakt de hele afspraak nuchter, waardoor het lijkt alsof alle vijftien het nodig hadden.

Gewoonten verschillen ook. Laboratoriumspecialisten wijzen erop dat de definitie van nuchter per instelling verschilt, en Nederlandse labs noemen verschillende tijden en staan soms wel en soms geen thee of zwarte koffie toe. Atalmedial rapporteert een glucose voor een check van het hart- en vaatrisico zelfs standaard als niet-nuchter, tenzij de aanvrager uitdrukkelijk om een nuchtere waarde vraagt. Volg de instructie op je eigen formulier, niet een tabel online, deze ook niet.

En als je nuchter kwam terwijl het niet hoefde?

Bij de meeste onderzoeken die niet nuchter hoeven, kost onnodig vasten je alleen een ontbijt. De uitslag wordt er niet slechter van.

De uitzondering is je veiligheid. Gebruik je insuline of een diabetespil die je bloedsuiker verlaagt, dan vergroot vasten met je gewone dosis de kans op een te lage bloedsuiker, volgens Thuisarts onder 3,9. Vast dus niet als het niet gevraagd is, en is het wel gevraagd, vraag dan je huisarts wat je die ochtend doet.