Nuchter bloedprikken en koffie: mag zwart, of alleen water?

Het korte antwoord

Kijk wat jouw prikpost zegt. Staat er alleen ‘water’, dan is koffie niet toegestaan, ook niet zwart. Staat er dat zwarte koffie of thee zonder melk en suiker mag, dan mag dat. Zegt je instructie niets, houd het dan bij water tot na de prik. Moet je niet nuchter komen, dan is een kop koffie vooraf meestal geen probleem: de regels voor nuchter bloedprikken gelden dan niet.

Sanquin vat de Nederlandse praktijk goed samen: voor nuchter bloedprikken geldt vaak dat je alleen water mag drinken, maar sommige onderzoekscentra zijn minder streng en vinden koffie en thee geen probleem, zolang er geen suiker, zoetje of melk in zit. Wil je vooraf graag koffie? Vraag dan of het mag.

Wat Nederlandse labs zeggen over koffie

Wie de folders naast elkaar legt, ziet twee kampen. Het Maastricht UMC+ staat op de ochtend van het onderzoek gewone thee of zwarte koffie toe, zonder melk, suiker of zoetstoffen, en geen vruchtenthee. SCAL Medische Diagnostiek noemt water, thee of koffie zonder suiker, zoetje en melk, en alleen zwarte of groene thee, omdat in vruchtenthee suiker zit.

Het RHMDC, het lab van onder meer het Reinier de Graaf, zegt het omgekeerde: in de acht uur dat je vast mag je alleen water drinken, dus geen koffie of thee. Diagnovum staat water en gewone, ongezoete thee toe, maar noemt geen koffie, en Nij Smellinghe noemt na 22.00 uur alleen water en thee zonder suiker en melk. Het Diabetesfonds houdt het voor een bloedsuikertest op alleen water.

Geen van die instructies is fout. Ze kiezen elk een andere balans tussen gemak voor de patiënt en zo zuiver mogelijk meten. Jouw buisje gaat naar jouw lab, dus jouw lab bepaalt de regel.

Waarom zwarte koffie toch kan meetellen

De gedachte is begrijpelijk: geen suiker, geen melk, bijna geen calorieën, dus wat maakt het uit? Het antwoord heeft weinig met calorieën te maken. Koffie doet zelf iets in je stofwisseling.

In een onderzoek dronken tien gezonde mannen een uur voor een maaltijd koffie met of zonder cafeïne. Na de koffie met cafeïne was hun bloedsuikerreactie 147 tot 216 % groter, en bij de maaltijd met snelle koolhydraten daalde hun insulinegevoeligheid met 40 %. In een ander onderzoek gaf koffie een half uur voor een suikerdrankje een hogere insuline dan water.

Daartegen beschermt de regel: iets in je kop dat verandert hoe je lichaam met suiker omgaat, precies op de ochtend dat je nuchtere glucose je rustwaarde moet laten zien.

Wat nieuwere onderzoeken laten zien

Twee kleine onderzoeken wijzen de andere kant op, en dat is eerlijk om te noemen. In 2023 prikten onderzoekers 27 vrijwilligers vóór en een uur na een kop koffie. Een aantal waarden schoof iets op, maar geen enkele genoeg om medisch uit te maken, in gewone bloedwaarden van nieren en zouten en in het bloedbeeld.

In een eerder gerandomiseerd onderzoek kwamen tien volwassenen na 10 uur vasten en dronken water of zwarte koffie. Een half uur later waren hun nuchtere triglyceriden en glucose in beide gevallen gelijk.

Zo lees je het eerlijk: één zwarte koffie verschuift gewone bloedwaarden waarschijnlijk minder dan de regel doet vermoeden. Maar het zijn kleine onderzoeken, en laboratoriumspecialisten rekenen koffie nog altijd tot de gewoonten die de toestand van je lichaam na een maaltijd veranderen. Daarom houden labs die ‘alleen water’ vragen vast aan hun regel.

Voor welke onderzoeken koffie uitmaakt

De nuchtere glucose het meest. Daarvoor kom je nuchter, met acht uur niets dan water als uitgangspunt, en juist de verwerking van suiker veranderde in de koffieonderzoeken.

Voor cholesterol is de situatie veranderd, om redenen die los staan van koffie: Europese richtlijnen raden sinds 2016 aan om cholesterol niet-nuchter te meten. Vraagt je lab niet om nuchter te komen voor cholesterol, dan vervalt de koffievraag met het vasten. Vraagt het wel, dan hoort koffie bij wat het vasten uitsluit, tenzij je lab het toestaat.

Cafeïnevrij, melk en thee

Cafeïnevrij is geen achterdeur. In het belangrijkste onderzoek was het de vergelijkingsdrank, geen neutrale: het liet zien dat koffie met cafeïne slechter uitpakte dan cafeïnevrij, niet dat cafeïnevrij even onschuldig is als water.

Melk, koffiemelk, suiker en siroop brengen calorieën mee en maken van je kop eten. Daar zijn alle labs het over eens: dat mag nooit als je nuchter bent. Thee bevat ook cafeïne, en vruchtenthee vaak suiker; daarom staan labs die thee toestaan alleen gewone zwarte of groene thee toe, zonder melk en suiker. Energiedrankjes vallen onder dezelfde regel, met of zonder suiker.

De enige drank die overal mag, is gewoon water. Het maakt het prikken bovendien makkelijker.

Als je al een kop op hebt

Zeg het bij de balie voordat de naald erin gaat, niet erna. Als je instructie ‘alleen water’ was, kan het zijn dat je voor de nuchtere onderzoeken terug moet komen.

Daarna volgen twee gewone uitkomsten: de nuchtere onderzoeken worden opnieuw ingepland, of de medewerker beslist wat die dag nog wel kan. Beide zijn beter dan een nuchtere glucose waarvan niemand weet dat hij niet nuchter was.

Wat je niet moet doen, is zwijgen en hopen. Een bloedsuiker die als nuchter wordt gelezen terwijl hij het niet was, kan iemand richting een diagnose duwen die hij niet heeft, of er een verbergen die hij wel heeft. Plan je volgende keer de vroegste afspraak: dan is de wachttijd tot je eerste kop het kortst.