Elektrolyten in je bloedonderzoek: wat zeggen de bloedzouten op je uitslag?

Vier zouten, en de regels eromheen

Elektrolyten zijn opgeloste zouten in het waterige deel van je bloed. De vier belangrijkste staan op bijna elke uitslag bij elkaar: natrium, kalium, chloride en bicarbonaat. Ze helpen voedingsstoffen en afvalstoffen van en naar je cellen te vervoeren, regelen hoeveel water je lichaam vasthoudt en houden de zuurgraad van je bloed constant. Je huisarts kruist ze vaak aan samen met de nierfunctie, omdat de nieren die balans bewaken.

Natrium zit vooral buiten de cellen en regelt de hoeveelheid water. Kalium zit juist vooral binnen de cellen; in het bloed zelf zit maar een klein, maar belangrijk beetje. Chloride volgt meestal het natrium, en bicarbonaat houdt de zuurgraad op peil.

Die regels zijn geen vier losse oordelen. Ze lees je als groep, en naast hun buren op het formulier: kreatinine en eGFR voor de nieren, glucose, en soms calcium. Calcium in het bloed is voor een deel aan eiwit gebonden. Is er weinig eiwit in je bloed, dan daalt het totale calcium mee zonder dat er met je calciumhuishouding iets mis is. Daarom kijkt je arts bij een laag calcium ook naar het eiwit albumine, dat vaak samen met de leverwaarden wordt bepaald.

Elektrolyten, nierfunctie en bloedbeeld: niet hetzelfde onderzoek

Elektrolyten worden vaak verward met het bloedbeeld, omdat ze meestal tegelijk worden geprikt. Ze beantwoorden totaal verschillende vragen: een bloedbeeld telt cellen, de elektrolyten meten stoffen die zijn opgelost in het vocht van je bloed.

In andere landen worden deze regels gebundeld in een vast pakket, zoals het Amerikaanse ‘metabolic panel’. In Nederland kiest je huisarts per vraag welke bepalingen op het formulier komen. Zie je alleen natrium, kalium en kreatinine, dan is er niets vergeten: er is gewoon gericht aangevraagd.

Glucose, en of je nuchter moet zijn

Moet je nuchter zijn voor elektrolyten? Meestal niet: natrium, kalium en chloride reageren nauwelijks op een maaltijd. Staat er glucose op hetzelfde formulier, dan ligt het anders, want dat is de regel die eten direct verandert. Volg de instructie op je eigen labformulier, want het laboratorium leest je glucose in de veronderstelling dat je dat hebt gedaan.

Bij een echt nuchtere glucose word je 's ochtends geprikt zonder dat je de tien uur ervoor hebt gegeten of gedronken, water uitgezonderd. Een nuchtere waarde boven 7 mmol/l, of een willekeurige waarde boven 11 mmol/l, past bij diabetes. Eén hoge uitslag is nog geen diagnose: meestal volgt een tweede bloedafname ter bevestiging. Een glucose die na het ontbijt is geprikt, kun je niet langs die nuchtere grenzen leggen.

Kalium is de regel die het vaakst fout is

Kalium zit in de rode bloedcellen in een veel hogere concentratie dan in het vocht eromheen. Gaan er ergens tussen je arm en het meetapparaat een paar van die cellen kapot, dan stijgt het kalium in het buisje zonder dat er bij jou iets is veranderd. Laboratoria meten daarom hoeveel cellen er kapot zijn gegaan (de hemolyse-index), en een controleonderzoek over zesentwintig chemische bepalingen bevestigde dat hemolyse onder meer kalium, ASAT, LD, bilirubine en ijzer omhoog duwt, en glucose en ALAT omlaag.

De oorzaken zijn mechanisch en alledaags. De Nederlandse klinisch chemici noemen ze zelf: bloed dat te snel of te langzaam in het buisje stroomt, herhaaldelijk met de vuist pompen, en een buisje dat te warm wordt, te lang onderweg is naar het laboratorium of te ruw wordt behandeld. Europese richtlijnen voor het bloedprikken vragen daarom om de stuwband los te maken zodra het bloed stroomt, en om niet met de vuist te pompen.

Een kalium dat net te hoog is op een verder gewone uitslag, heeft dus een saaie eerste verklaring. De gebruikelijke volgende stap is opnieuw prikken, niet behandelen.

Een laag natrium is vaak een medicijn

Elektrolytstoornissen zijn bij oudere mensen gewoner dan je denkt. In het Rotterdamse ERGO-onderzoek, met 5.179 deelnemers van 55 jaar en ouder uit de algemene bevolking, had 15% minstens één elektrolytstoornis, en een te laag natrium kwam het vaakst voor: bij 7,7%. Plaspillen van het type thiazide, die veel worden voorgeschreven bij hoge bloeddruk, gingen samen met een laag natrium en een laag kalium.

Hoe groot dat effect kan zijn, laat een cohort van 2.613 volwassenen zien die net voor hoge bloeddruk werden behandeld: van wie een thiazide bleef gebruiken, kreeg ongeveer drie op de tien een natrium van 130 mmol/l of lager.

Dat is geen reden om met je tablet te stoppen. Het is wel een reden om het getal naast je medicijnlijst te lezen in plaats van los, en om de arts die het voorschreef te laten beslissen wat er volgt. Dezelfde logica geldt voor de hele groep: veel van deze regels bewegen mee met de medicijnen die je slikt, met wat je hebt gedronken en met hoe het bloed is afgenomen.

De eGFR is een schatting, geen meting

De eGFR onder je kreatinine is nooit gemeten. Hij wordt berekend uit je kreatinine, je leeftijd en je geslacht, met een formule, en heeft de onzekerheid van een formule.

Die formules veranderen. In 2021 raadden Amerikaanse nierspecialisten aan om de CKD-EPI-formule zonder de variabele ‘ras’ te gebruiken, en een Europees consortium, met onder meer Amsterdam UMC, publiceerde een nieuwe formule (EKFC) die in alle leeftijden nauwkeuriger zou zijn.

Het praktische gevolg: een eGFR op een oude uitslag is niet altijd direct te vergelijken met een recente, en één waarde onder een grens vraagt om herhalen, niet om een conclusie.

Waarom zou een elektrolyt afwijken?

Een handvol regels, elk met referentiewaarden die ongeveer 1 op de 20 gezonde mensen buiten laten vallen, maakt een markering ergens heel gewoon. De nuttige vragen zijn of de andere regels uit de groep het ermee eens zijn, hoe ver de waarde buiten de grens ligt, en wat er verder speelde: je medicijnen, wat je at of dronk, hoe het bloed is afgenomen. De klinisch chemici zeggen het zelf: zonder de situatie van de patiënt te kennen, zijn elektrolyten niet goed te interpreteren.

Daarom is de gebruikelijke volgende stap bij één losse, lichte afwijking opnieuw prikken in plaats van behandelen. Een waarde die afwijkend blijft bij een goed afgenomen tweede buisje, of meerdere regels uit dezelfde groep die samen verschuiven, wordt verder uitgezocht, en je huisarts leest die naast je voorgeschiedenis en medicijnen.