IJzergehalte in je bloed: wat je ijzerstatus wel en niet zegt

Wat hoort bij een volledige ijzerstatus?

Wie zijn ijzergehalte laat meten, krijgt meestal vier regels terug: serumijzer, transferrine (vroeger de totale ijzerbindingscapaciteit), de transferrineverzadiging en ferritine. De NVKC legt uit dat ferritine meestal samen met serumijzer, transferrine en hemoglobine wordt aangevraagd. Ferritine beschrijft je opgeslagen ijzer; de andere drie beschrijven wat er nu rondstroomt en hoe vol het transportsysteem is.

Ferritine is de ijzerreserve, als een kluis die het lichaam voor later wegzet in de lever en het beenmerg. Een voorraad en een stroom beantwoorden verschillende vragen. Daarom is een uitslag met alleen serumijzer moeilijk te lezen.

Zit ijzer in het bloedbeeld? En wat is het verschil met bloedarmoede?

Het bloedbeeld meet geen ijzer. Het laat het hemoglobine (Hb) zien en de grootte van de rode bloedcellen, en die veranderen pas als een tekort lang genoeg duurt om de aanmaak van rode bloedcellen te raken. In Nederland wordt het Hb in mmol/l uitgedrukt: volgens Thuisarts spreek je van bloedarmoede bij een Hb onder 8,5 bij mannen en onder 7,5 bij vrouwen.

Sanquin benadrukt dat ijzer en hemoglobine in de volksmond door elkaar worden gebruikt, maar niet hetzelfde zijn: je kunt een ijzertekort hebben en toch een goed Hb. Dat gat is groter dan de meeste mensen denken. In Amerikaanse bevolkingsgegevens van meisjes en jonge vrouwen van 12 tot 21 jaar had 38,6 % een ijzertekort op basis van ferritine, en van hen had 83,6 % géén bloedarmoede: het bloedbeeld zag er normaal uit terwijl de voorraad laag was. Een normaal bloedbeeld sluit een ijzertekort dus niet uit.

Welke ferritinewaarde is te laag? De grens is omstreden

Dit is het deel dat je moet kennen voordat je jouw getal ergens mee vergelijkt. Nederlandse labs geven ferritine in µg/l; Amerikaanse uitslagen in ng/ml. Dat is hetzelfde getal: 30 µg/l en 30 ng/ml zijn gelijk.

In Nederland lopen de grenzen al uiteen. De NVKC noemt ferritine bij gezonde mensen meestal normaal tussen 20 en 250 µg/l bij mannen en tussen 20 en 100 µg/l bij vrouwen, en noemt een ferritine onder 10 µg/l een teken van ijzertekort. Sanquin, dat bij bloeddonors het ferritine bewaakt, spreekt al van een 'suboptimaal' ferritine tussen 15 en 30 µg/l en van een sterk verlaagd ferritine onder 15 µg/l.

Internationaal is het niet anders. Een systematisch overzicht van 29 richtlijnen van beroepsverenigingen vond dat de aanbevelingen sterk verschillen, en stelde voor om in de meeste situaties een ferritinegrens van 100 te overwegen, met een transferrineverzadiging van 20 %, behalve in bijzondere situaties zoals bij jonge gezonde vrouwen met hevige menstruaties. Een Zwitserse consensus, bij mensen zonder ontsteking, vond dat 30 een goede nauwkeurigheid geeft voor een ijzertekort zonder bloedarmoede. De Amerikaanse vereniging van maag-darm-leverartsen raadt bij bloedarmoede een grens van 45 aan in plaats van 15.

De praktische conclusie is duidelijk: een ferritine van 25 bij een labgrens van 15 is niet vanzelf in orde, en de ondergrens op je uitslag is één afspraak tussen meerdere. Dit is een vraag voor je huisarts, met je klachten erbij, niet iets om met een tabel te beslechten.

Een ontsteking kan een tekort verbergen

Ferritine is ook een ontstekingseiwit: het stijgt bij een ontsteking, los van hoeveel ijzer je hebt opgeslagen. De NVKC noemt ontsteking uitdrukkelijk als een van de oorzaken van een licht verhoogd ferritine. Een darmontsteking, hartfalen, chronische nierschade of een voorbijgaande infectie kunnen het ferritine binnen de normale grenzen tillen, terwijl de voorraad eronder laag is.

Daarom wordt een ijzerstatus gelezen naast een ontstekingsmarker zoals CRP, en daarom is de transferrineverzadiging nuttig. Bij die chronische aandoeningen beschouwt een overzicht van het bewijs een ferritine onder 100, of een verzadiging onder 20 %, als passend bij ijzertekort, en een ferritine van 100 tot 300 met een verzadiging onder 20 % als bevestiging.

Het omgekeerde geval is eenvoudiger: een ontsteking duwt ferritine omhoog, niet omlaag. Een laag ferritine is dus moeilijk weg te verklaren.

Te weinig of te veel ijzer: wat elk beeld doet vermoeden

Wat is belangrijker, ferritine of ijzer? Ze zijn geen concurrenten maar verschillende metingen. Alle richtlijnen in het overzicht van 29 definieerden een ijzertekort met ferritine, omdat het de voorraad weergeeft. Een laag serumijzer op zichzelf beschrijft één moment, en een ontsteking kan het laag houden terwijl de voorraad voldoende is. Bij ijzergebreksbloedarmoede is volgens de NVKC de transferrineverzadiging vaak lager dan 10 % en het ferritine meestal onder 20 µg/l.

Te hoge waarden hebben hun eigen korte lijst. Volgens de NVKC kan een duidelijk verhoogd ijzer met een transferrineverzadiging boven 50 % en een ferritine boven 500 µg/l passen bij erfelijke ijzerstapeling (hemochromatose). Een hoog ferritine weerspiegelt echter vaak een ontsteking, een leverziekte of een auto-immuunziekte in plaats van te veel ijzer. Welke uitleg past, lees je af aan de hele uitslag, dus een hoge waarde is een reden voor een gesprek met je huisarts, geen conclusie.

Voor de test, en erna

De NVKC raadt aan ijzer bij voorkeur 's ochtends voor het ontbijt te laten prikken, omdat ijzerrijk eten (de NVKC noemt appelstroop en spinazie) het serumijzer tijdelijk verhoogt. Volg dus de instructies over nuchter zijn op je labformulier. Slik je ijzertabletten, meld dat dan aan de prikpost: ook net beginnen met ijzer kan het serumijzer verhogen.

En als er een tekort wordt gevonden, is de vraag waarom belangrijker dan het getal. Thuisarts noemt bloedverlies als vaakste oorzaak, bijvoorbeeld door hevige menstruaties, en beschrijft hoe je huisarts met bloedonderzoek zoekt waar de bloedarmoede vandaan komt. Bij behandeling met ijzertabletten wordt het Hb na ongeveer 4 weken opnieuw gecontroleerd. De uitleg van de oorzaak is waar het consult voor is.