Stutta svarið

Fyrir flestar rannsóknir, já. Blóðhag, langtímablóðsykur (HbA1c), skjaldkirtilspróf og yfirleitt lifrar- og nýrnapróf má taka án föstu. Stutti listinn sem enn krefst föstu er leiddur af fastandi blóðsykri; Sameind nefnir blóðsykur, insúlín og blóðfitur sem algengustu dæmin.

Gallinn er sá að margar beiðnir blanda báðum saman. Hér eru blóðprufurnar sem þurfa enga föstu, þær fáu sem gera það enn, og hvernig þú sérð hvaða regla gildir um þinn tíma.

Rannsóknir sem þurfa enga föstu

Blóðhagur, oft kallaður status, er ekki á listum yfir rannsóknir sem krefjast föstu, svo hann má taka hvenær dags sem er. Langtímablóðsykur (HbA1c) þarf ekki heldur föstu: hann endurspeglar meðalblóðsykur síðustu þriggja mánaða en ekki morgunmatinn.

Skjaldkirtilspróf eins og TSH þarf ekki föstu, en tími dags skiptir meira máli en matur. Á Doktor.is er bent á að oft sé ekki ástæða til að vera fastandi fyrir skjaldkirtilspróf. Í rannsókn á meira en 20.000 TSH-mælingum hreyfði tími blóðtökunnar TSH nóg til að skipta klínískt máli. Blóðtaka að morgni, á svipuðum tíma í hvert sinn, gerir niðurstöður auðveldari til samanburðar.

Lifrar- og nýrnapróf eru yfirleitt tekin án föstu, þótt sumar sértækar mælingar geti krafist hennar. Í vafa ræður beiðnin.

  1. Blóðhagur (status)Engin fasta. Hvaða tími dags sem er.
  2. Langtímablóðsykur (HbA1c)Engin fasta. Borðaðu og drekktu eins og venjulega.
  3. SkjaldkirtilsprófEngin fasta. Helst að morgni, á svipuðum tíma í hvert sinn.
  4. Lifur og nýruYfirleitt engin fasta. Athugaðu fyrirmælin á beiðninni.

Stutti listinn sem enn krefst föstu

Fastandi blóðsykur er skýra tilvikið. Sameind biður um 8 klukkustundir án matar og drykkjar annars en vatns, yfirleitt að morgni, því máltíð breytir blóðsykri í margar klukkustundir á eftir.

Ef blóðsykur er mældur með blóðsöltum og nýrnaprófum getur sú samsetning líka krafist 8 klukkustunda föstu. Járn er yfirleitt mælt að morgni, og læknirinn getur beðið um 12 klukkustunda föstu. Sameind biður líka um að minnsta kosti 12 klukkustundir ef mæla á blóðfitur eða insúlín.

Hjá körlum sem eru rannsakaðir vegna lágs testósteróns mæla bandarísku innkirtlasamtökin (Endocrine Society) með því að heildartestósterón sé mælt í fastandi morgunsýni og að lágt gildi sé staðfest með öðru fastandi morgunsýni.

Að öðru leyti getur ákveðin beiðni haft sín eigin fyrirmæli, og þau á alltaf að fylgja.

Blóðfiturnar skiptu um lið

Áratugum saman þýddi kólesterólmæling föstu yfir nótt. Frá 2016 hafa Evrópsku æðakölkunarsamtökin og Evrópusamtök klínískrar lífefnafræði hins vegar mælt með því að blóðfitur séu að jafnaði mældar án föstu.

Munurinn er lítill. Eftir venjulega máltíð eru mestu meðalbreytingarnar um 0,3 mmol/L hækkun á þríglýseríðum og um 0,2 mmol/L lækkun á LDL, á meðan HDL, apólípóprótein B og lípóprótein(a) hreyfast varla, og gildi án föstu spá jafn vel fyrir um hjarta- og æðasjúkdóma.

Fasta kemur aftur í einu tilviki: þegar þríglýseríð mælast yfir 5 mmol/L án föstu. Á Íslandi biðja þó margar rannsóknarstofur enn um föstu fyrir blóðfitur, til dæmis Sameind og Heilbrigðisstofnun Vestfjarða. Ef læknirinn bað um blóðfitur án föstu er það engin flýtileið, heldur einföldun sem dregur ekki úr gildi niðurstöðunnar.

Hvenær má borða fyrir blóðprufu?

Ef ekkert á beiðninni krefst föstu máttu borða eins og venjulega; venjulegur morgunmatur fyrir blóðhag, langtímablóðsykur eða skjaldkirtilspróf truflar ekki.

Ef beiðnin blandar saman fastandi og ófastandi rannsóknum ráða fastandi rannsóknirnar reglunni fyrir allan tímann. Jafnvel innan blóðsykursmælinga er undantekning: handahófsmælingu á blóðsykri má gera hvenær sem er, án föstu.

Af hverju þér var samt sagt að fasta

Vegna þess að fyrirmælin eru yfirleitt gefin fyrir alla beiðnina en ekki hverja línu. Einn fastandi blóðsykur á blaði með fimmtán rannsóknum gerir allan tímann fastandi, og þá virðist sem allar fimmtán hafi krafist þess.

Venjur eru líka misjafnar. Sérfræðingar hafa bent á að skilgreiningar á föstu eru mismunandi milli stofnana, og norræn úttekt sýndi að listinn yfir rannsóknir sem krefjast föstu var frá 9 upp í 15 mælingar í flestum norrænu löndunum. Farðu eftir fyrirmælunum á þinni eigin beiðni frekar en töflu á netinu, þessari líka.

Hvað ef þú fastar að óþörfu?

Fyrir flestar rannsóknir sem krefjast ekki föstu kostar óþörf fasta þig bara morgunmatinn. Niðurstaðan skemmist ekki.

Undantekningin er öryggi. Ef þú tekur insúlín eða blóðsykurslækkandi töflu eykur fasta með venjulegum skammti hættuna á blóðsykursfalli, svo fastaðu ekki nema þú hafir verið beðin/n um það, og ef svo er, spurðu lækninn hvað þú eigir að gera þann morgun.