Vanvirkur skjaldkirtill? Hvað TSH og frítt T4 segja í blóðprufu

TSH gengur öfugt, og það er allt bragðið

Lestu TSH fyrst og mundu að það hreyfist öfugt við kirtilinn: hátt TSH bendir til vanvirks skjaldkirtils, lágt TSH til ofvirks. TSH er alls ekki skjaldkirtilshormón heldur boð frá heiladinglinum sem segja skjaldkirtlinum að vinna meira, og í yfirlitsgrein í innkirtlafræði frá 2024 er það talið besta einstaka fyrsta prófið við skjaldkirtilssjúkdómi.

Heiladingullinn hagar sér eins og hitastillir. Þegar hann skynjar of lítið af skjaldkirtilshormóni hækkar hann boðin, og þegar hann skynjar of mikið lækkar hann þau. Heilsuvera lýsir þessu sama: heilinn seytir TSH, stýrihormóni skjaldkirtils, og kirtillinn svarar með því að losa T4 út í blóðið. Þess vegna hreyfist talan á niðurstöðunum öfugt við kirtilinn sem hún lýsir, og það ruglar nánast alla í fyrsta sinn.

Frítt T4 er hormónið sjálft, óbundið og tiltækt líkamanum. Frítt T3 er virkara formið og er yfirleitt aðeins mælt þegar fyrstu tvö gildin skilja eftir spurningu, en ekki sem hluti af hefðbundinni blóðprufu.

Hvað skiptir mestu: TSH, T4 eða T3?

TSH svarar fyrst og frítt T4 segir hversu langt málið er komið. Saman raðast þau í fá mynstur, og hvert þeirra ber heiti sem læknirinn gæti notað.

Hátt TSH og eðlilegt T4: algengasta myndin

Dulin vanvirkni er mun algengari en klínísk vanvirkni, og þetta er niðurstaðan sem fólk kemur oftast heim með og spurningarmerki. Á Íslandi hefur hátt TSH lengi verið algengara en víða annars staðar: í samanburði á 68 ára fólki var TSH yfir viðmiðunarmörkum hjá 18 % Íslendinga en 3,8 % Dana á Jótlandi. Höfundarnir tengdu muninn við langvarandi mikla joðneyslu hér á landi, þar sem skert starfsemi var algengari og ofvirkni sjaldgæfari en þar sem joð var af skornum skammti.

Hvað á að gera við henni er í raun óútkljáð. Yfirlitsgrein frá 2023 um rannsóknir eftir að leiðbeiningar Evrópsku skjaldkirtilssamtakanna komu út ályktar að þótt þessi mynd tengist útkomum sem liggja milli eðlilegrar starfsemi og klínískrar vanvirkni skorti sannanir fyrir því að hormónauppbót geri gagn. Leiðbeiningarnar ráðleggja áfram að ákveða út frá aldri, hversu hátt TSH er, einkennum og öðrum sjúkdómum, en ekki tölunni einni.

Hagnýt ábending úr leiðbeiningum fyrir heimilislækna: ef uppbót er hafin vegna einkenna sem gætu tengst skjaldkirtlinum og enginn bati fylgir ætti að íhuga að hætta henni. Meðferð er ekki sjálfkrafa svarið við merktu TSH-gildi.

Er hátt eða lágt verra? Lága hliðin hefur sína eigin áhættu

TSH undir viðmiðunarmörkum er ekki skaðlausa hlið kvarðans. Leiðbeiningar fyrir heimilislækna benda á að TSH undir mörkum tengist gáttatifi og beinþynningu og að forðast eigi það, líka hjá þeim sem þegar taka uppbót.

Það skiptir máli fyrir alla sem eru í meðferð: markmiðið er TSH innan marka, ekki eins lágt og hægt er. Sum lyf geta líka ýtt kirtlinum í hvora áttina sem er. Í íslenskri rannsókn á öllum sem hófu meðferð með hjartsláttarlyfinu amíódaróni árið 2014 fengu 22,5 % truflun á skjaldkirtilsstarfsemi, ýmist ofvirkni eða vanvirkni, og nærri 40 % þeirra sem tóku lyfið í fimm ár.

Hvers vegna sama manneskjan fær ólík TSH-gildi

TSH fylgir greinilegum dægursveiflum: gildin eru mun lægri síðdegis og á kvöldin en snemma morguns, og sú sveifla innan sama dags er stærri en munurinn milli mælitækja ólíkra framleiðenda. Sýni tekið klukkan átta og annað klukkan fjögur síðdegis eru ekki beint sambærileg, og þess vegna þarf að halda sama tíma þegar gildi er fylgt eftir. Þegar ein rannsóknarstofa aðlagaði TSH-mörkin að tíma sýnatöku fækkaði verulega niðurstöðum sem bentu til ofvirkni, einkum í síðdegissýnum.

Lyf hreyfa líka myndina. Yfirlitsgrein frá 2024 nefnir meðal annars amíódarón og litíum, sem geta breytt starfsemi sjálfs kirtilsins, stera, sem verka á boðin frá heiladinglinum, og lyf sem breyta upptöku hormónauppbótar.

Svo er það bíótín, sem er selt í stórum skömmtum fyrir hár, húð og neglur. Mörg skjaldkirtilspróf nota efnafræði sem byggir á bíótíni, og mikið magn í blóði getur ýtt frítt T4 og T3 ranglega upp og TSH ranglega niður: nákvæmlega mynstur ofvirks skjaldkirtils, hjá einhverjum sem er með heilbrigðan kirtil.

Áður en þú bregst við skjaldkirtilsgildi

Hver viðmiðunarmörk skilja um það bil einn af hverjum 20 heilbrigðum eftir utan þeirra, og TSH flakkar yfir daginn, svo eitt vægt frávik er ástæða til að mæla aftur áður en nokkuð er ákveðið. Niðurstaða sem passar ekki við líðan þína er líka ástæða til að spyrja hvort eitthvað hafi truflað mælinguna.

Ef þú tekur skjaldkirtilshormón skaltu spyrja hvort taka eigi skammtinn fyrir eða eftir blóðtökuna, og gera það eins í hvert skipti. Ef þú ert þunguð eða reynir að verða það, vertu viss um að sá sem les niðurstöðurnar viti það.

Joð skiptir þá sérstöku máli. Heilsuvera ráðleggur 150 míkrógrömm á dag fyrir fullorðna og 175 á meðgöngu, en í landskönnun á mataræði 2019–2021 var meðalneysla fullorðinna 134 míkrógrömm. Í rannsókn á barnshafandi konum 2017–2018 sást í fyrsta sinn ófullnægjandi joðbúskapur á Íslandi, og hann var lakastur hjá þeim sem neyttu lítillar mjólkur eða sneiddu hjá fiski.