Xét nghiệm chức năng tuyến giáp gồm những gì, và vì sao TSH chạy ngược chiều?

TSH chạy ngược chiều, và đó là toàn bộ bí quyết

Khi đọc xét nghiệm chức năng tuyến giáp, hãy đọc TSH trước, và nhớ rằng nó đi ngược chiều với tuyến giáp: TSH cao gợi ý tuyến giáp hoạt động kém (suy giáp), TSH thấp gợi ý tuyến giáp hoạt động quá mức (cường giáp). TSH hoàn toàn không phải hormone tuyến giáp mà là tín hiệu của tuyến yên yêu cầu tuyến giáp làm việc nhiều hơn, và một tổng quan nội tiết năm 2024 coi đây là xét nghiệm đầu tay tốt nhất cho bệnh tuyến giáp.

Tuyến yên hoạt động như một bộ điều nhiệt. Khi thấy thiếu hormone tuyến giáp, nó tăng tín hiệu; khi thấy thừa, nó giảm tín hiệu. Vì vậy con số trên phiếu đi ngược chiều với tuyến mà nó mô tả, và hầu như ai cũng bị bất ngờ trong lần đầu.

FT4 là hormone ở dạng tự do, cơ thể dùng được ngay. FT3 là dạng hoạt động mạnh hơn, thường chỉ được đo khi hai chỉ số đầu còn để ngỏ một câu hỏi, chứ không nằm sẵn trong một bộ xét nghiệm tổng quát.

Xét nghiệm chức năng tuyến giáp gồm những gì?

Ở Việt Nam, phiếu xét nghiệm tuyến giáp thường in TSH theo mU/L hoặc µIU/mL (hai cách viết cho cùng một con số), FT4 và FT3 theo pmol/L. Một bệnh viện lớn trong nước dùng các khoảng tham chiếu TSH 0,4 đến 4,0 mU/L, FT4 10 đến 26 pmol/L và FT3 3,5 đến 7,8 pmol/L; phòng xét nghiệm của bạn có thể dùng khoảng hơi khác, và khoảng in trên phiếu của bạn mới là khoảng để so sánh.

TSH trả lời trước, FT4 cho biết tình trạng đã đi xa đến đâu. Đọc cùng nhau, hai chỉ số rơi vào một vài kiểu, mỗi kiểu có một tên gọi mà bác sĩ có thể nhắc đến.

TSH cao, FT4 bình thường: bức tranh hay gặp nhất

Suy giáp dưới lâm sàng phổ biến hơn nhiều so với suy giáp rõ, và đây là kết quả mà người ta hay mang về nhà với một dấu hỏi.

Có nên điều trị hay không thực sự vẫn còn bàn cãi. Một tổng quan năm 2023 về các nghiên cứu từ sau khuyến cáo của Hiệp hội Tuyến giáp châu Âu kết luận rằng tình trạng này gắn với các kết cục nằm giữa người có tuyến giáp bình thường và người suy giáp rõ, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy bổ sung hormone tuyến giáp mang lại lợi ích. Cách tiếp cận theo khuyến cáo vẫn là quyết định dựa trên tuổi, mức TSH cao đến đâu, triệu chứng và các bệnh kèm theo, chứ không dựa vào con số đơn thuần.

Một lưu ý thực tế từ hướng dẫn cho bác sĩ đa khoa: nếu bắt đầu bổ sung hormone vì những triệu chứng có thể liên quan đến tuyến giáp mà không thấy cải thiện, nên cân nhắc ngừng. Điều trị không tự động là câu trả lời cho một dòng TSH bị đánh dấu.

Cao hay thấp nguy hiểm hơn? Phía thấp cũng có rủi ro riêng

TSH dưới khoảng tham chiếu không phải là phía vô hại của thang đo. Hướng dẫn cho bác sĩ đa khoa ghi nhận TSH thấp hơn khoảng tham chiếu gắn với rung nhĩ và loãng xương, và nên tránh, kể cả ở người đang dùng hormone thay thế.

Điều đó quan trọng với bất kỳ ai đang điều trị: mục tiêu là TSH nằm trong khoảng tham chiếu, không phải càng thấp càng tốt.

I-ốt và tuyến giáp: bối cảnh riêng của Việt Nam

Tuyến giáp cần i-ốt để làm ra hormone, và thiếu i-ốt kéo dài là nguyên nhân kinh điển của bướu cổ. Việt Nam từng gần như giải quyết được vấn đề này: năm 2005, hơn 90% hộ gia đình dùng muối i-ốt đạt chuẩn. Sau khi quy định bắt buộc bị bãi bỏ cùng năm, tỷ lệ này giảm còn 45% vào năm 2011.

Nghị định 09/2016/NĐ-CP đã đưa trở lại yêu cầu muối ăn trực tiếp và muối dùng trong chế biến thực phẩm phải được tăng cường i-ốt, với mục đích phòng chống bướu cổ và các rối loạn do thiếu i-ốt. Dù vậy, theo số liệu của Tổng điều tra dinh dưỡng 2019 đến 2020 được nêu tại một cuộc họp của Bộ Y tế, chỉ 27% hộ gia đình dùng muối i-ốt đủ tiêu chuẩn, và trung vị i-ốt niệu ở phụ nữ mang thai là 85,3 µg/L, dưới mức 150 đến 249 µg/L mà Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị.

Phiếu xét nghiệm máu không đo i-ốt, và thiếu i-ốt không phải là lời giải thích cho mọi TSH bất thường. Nhưng nếu bạn đang mang thai hoặc dự định mang thai, hãy hỏi bác sĩ về việc dùng muối i-ốt, và cho người đọc kết quả biết tình trạng của bạn.

Vì sao cùng một người lại có các giá trị TSH khác nhau?

TSH dao động rõ trong ngày: giá trị thấp hơn hẳn vào buổi chiều và tối so với sáng sớm, và mức dao động trong một ngày còn lớn hơn khác biệt giữa máy xét nghiệm của các hãng. Một mẫu lấy lúc 8 giờ sáng và một mẫu lúc 4 giờ chiều không so sánh trực tiếp được, nên khi theo dõi một chỉ số theo thời gian cần giữ giờ lấy máu cố định. Khi một phòng xét nghiệm điều chỉnh ngưỡng TSH theo giờ lấy mẫu, số kết quả trông như cường giáp giảm đi rõ rệt, nhất là ở các mẫu buổi chiều.

Thuốc cũng làm thay đổi bức tranh. Một tổng quan năm 2024 liệt kê, trong số nhiều thuốc khác, amiodaron và lithi, có thể thay đổi cách tuyến giáp hoạt động, thuốc corticoid, tác động lên tín hiệu của tuyến yên, và các thuốc làm thay đổi việc hấp thu hormone thay thế.

Rồi còn biotin, hay có liều cao trong các sản phẩm bổ sung cho tóc, da và móng. Nhiều xét nghiệm tuyến giáp dùng phản ứng hóa học dựa trên biotin, và nồng độ biotin cao trong máu có thể đẩy FT4, FT3 lên giả và kéo TSH xuống giả: đúng kiểu của cường giáp, ở một người có tuyến giáp hoàn toàn bình thường.

Trước khi hành động dựa trên một kết quả tuyến giáp

Mỗi khoảng tham chiếu để khoảng 1 trên 20 người khỏe mạnh nằm ngoài nó, và TSH thay đổi trong ngày, nên một bất thường nhẹ đơn lẻ là lý do để làm lại trước khi quyết định điều gì. Một kết quả không khớp với cảm nhận của bạn cũng là lý do để hỏi xem có điều gì đã gây nhiễu xét nghiệm hay không.

Nếu bạn đang uống hormone tuyến giáp, hãy hỏi nên uống liều trước hay sau khi lấy máu, và làm giống nhau mỗi lần. Nếu bạn đang mang thai hoặc dự định có thai, hãy chắc chắn người đọc kết quả biết điều đó.