Xét nghiệm chức năng thận gồm những gì, và vì sao một lần eGFR thấp chưa phải suy thận?

Xét nghiệm chức năng thận gồm những gì?

Trên phiếu của các bệnh viện Việt Nam, xét nghiệm chức năng thận qua máu thường gồm creatinin (đo theo µmol/L), ure (mmol/L), và mức lọc cầu thận ước tính, eGFR, được tính từ creatinin. Nhiều nơi in thêm các chất điện giải mà thận giữ cân bằng: natri, kali, clo, đôi khi canxi và acid uric. Danh sách thay đổi tùy cơ sở, nên hãy xem các dòng in trên chính phiếu của bạn.

Các dòng này luôn được đọc theo nhóm, không bao giờ từng dòng một. Creatinin và eGFR mô tả khả năng lọc, ure được đọc cạnh creatinin, còn điện giải mô tả sự cân bằng mà thận duy trì.

Creatinin phản ánh cơ bắp nhiều như phản ánh thận

Creatinin là chất thải do cơ bắp tạo ra và được thận đào thải. Lượng creatinin trong máu vì thế phụ thuộc vào hai điều: thận lọc nó tốt đến đâu, và có bao nhiêu cơ bắp đang tạo ra nó.

Vế thứ hai giải thích những kết quả tưởng như mâu thuẫn. Một chàng trai trẻ nhiều cơ bắp và một bà cụ nhỏ người, với chức năng thận như nhau, sẽ không có cùng mức creatinin. Hướng dẫn quốc tế về bệnh thận (KDIGO) liệt kê các nghi phạm quen thuộc: khối cơ rất lớn hoặc rất nhỏ, tập thể hình và vận động cường độ cao, chế độ ăn nhiều đạm và thực phẩm bổ sung creatine, ăn chay hoặc ăn ít đạm. Tất cả đều làm creatinin thay đổi mà thận không hề thay đổi.

Ngay cả một bữa ăn cũng có tác động. Một bữa thịt hoặc cá nấu chín có thể làm creatinin tăng khoảng 20 µmol/L, đủ để eGFR giảm chừng 20 điểm, và chờ ít nhất 12 tiếng sau bữa ăn đó sẽ tránh được ảnh hưởng này.

Đó cũng là lý do khoảng tham chiếu khác nhau giữa nam và nữ: một bệnh viện lớn ở Việt Nam dùng khoảng 53 đến 106 µmol/L cho nam và 44 đến 97 µmol/L cho nữ. Một mức creatinin sát giới hạn trên ở người ít cơ bắp đáng chú ý hơn cùng con số đó ở người nhiều cơ.

eGFR là một phép tính, không phải một phép đo

Mức lọc cầu thận ước tính in trên phiếu không được đo trực tiếp. Nó được tính từ creatinin cùng với tuổi và giới tính của bạn, bằng một phương trình, và mang theo sai số của phương trình đó. Các phương trình này cũng thay đổi theo thời gian: năm 2021, các hội thận học Hoa Kỳ đã khuyến nghị một phương trình mới, nên một phiếu cũ và một phiếu gần đây có thể không so sánh trực tiếp được.

Phiếu thường ghi phương trình nào được dùng, và con số được quy về một kích thước cơ thể trung bình chứ không riêng cho bạn. Hệ quả thực tế là eGFR rất tốt để theo dõi xu hướng nhưng kém để đọc từng chữ số thập phân. Khi khối cơ bất thường, một chỉ số thứ hai, cystatin C, có thể dùng để xác nhận con số ước tính.

Hai giá trị từ hai phòng xét nghiệm khác nhau, hoặc từ hai phương trình khác nhau, không so sánh trực tiếp được. Một bước nhảy trên đường biểu diễn khi bạn đổi nơi xét nghiệm thuộc về phương pháp, không thuộc về thận của bạn.

eGFR bao nhiêu là bình thường theo tuổi?

eGFR giảm dần theo tuổi, kể cả ở người không có bệnh thận. Quỹ Thận Quốc gia Hoa Kỳ đưa ra mức trung bình khoảng 116 ở tuổi 20 đến 29 và khoảng 75 ở tuổi 70 trở lên, nên eGFR 85 ở một người bảy mươi tuổi là một chuyện hoàn toàn khác với cùng con số ở tuổi hai mươi lăm.

Đây là chỗ các khoảng tham chiếu dễ gây hiểu lầm nhất. Mỗi khoảng để khoảng 1 trên 20 người khỏe mạnh nằm ngoài nó trong một lần xét nghiệm bất kỳ, và một ngưỡng duy nhất in chung cho mọi lứa tuổi không phản ánh sự suy giảm chậm này.

Một lần đo chưa bao giờ là bệnh thận mạn

Một lần eGFR giảm là một phát hiện, chưa phải chẩn đoán. Bệnh thận mạn được xác định khi bất thường kéo dài ít nhất ba tháng: thường là eGFR dưới 60, hoặc albumin niệu với tỷ lệ albumin trên creatinin niệu từ 30 mg/g (khoảng 3 mg/mmol) trở lên, vẫn còn khi xét nghiệm lại, trừ khi đã có bằng chứng trước đó cho thấy vấn đề tồn tại từ lâu.

Vì vậy một giá trị giảm thường được làm lại chứ không xử lý ngay, và nước tiểu quan trọng không kém máu: các hướng dẫn quốc tế khuyến nghị xét nghiệm cả albumin niệu lẫn mức lọc ở người có nguy cơ. Albumin trong nước tiểu mang thông tin mà không dòng xét nghiệm máu nào có.

Điều ngược lại cũng đúng: bệnh thận giai đoạn sớm rất phổ biến và thầm lặng. Theo Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, khoảng 12,8% người trưởng thành ở Việt Nam mắc bệnh thận mạn, và hơn 90% trong số đó chưa biết mình bị bệnh. Các yếu tố nguy cơ thường gặp là đái tháo đường, tăng huyết áp, tuổi cao và bệnh tim mạch. Nếu bạn có đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, hãy hỏi xem lần kiểm tra thận của bạn có kèm xét nghiệm nước tiểu không.

Ure và các dòng còn lại

Ure, mà nhiều phòng xét nghiệm ở Việt Nam coi là bình thường trong khoảng 2,5 đến 7,5 mmol/L, tăng khi cơ thể mất nước, khi ăn nhiều đạm và khi chảy máu đường tiêu hóa, chứ không chỉ khi chức năng thận giảm. Ure được đọc cạnh creatinin chứ không đọc riêng, và mối liên hệ giữa hai chỉ số mang thông tin mà từng chỉ số riêng không có.

Các chất điện giải trên cùng phiếu mô tả sự cân bằng mà thận duy trì: natri, kali, clo. Chúng thay đổi vì nhiều lý do, trong đó có một số loại thuốc thông dụng, và được đọc theo nhóm.