Nýrnastarfsemi: hvað eGFR segir og hvenær lágt gildi skiptir máli

Hvað nýrnagildin í blóðprufunni segja

Nýrnahluti blóðprufunnar mælir yfirleitt kreatínín, í µmol/L, og stundum þvagefni, í mmol/L, og reiknar út frá kreatíníninu áætlaðan gauklasíunarhraða, eGFR. Oft fylgja söltin sem nýrun halda í jafnvægi, eins og natríum og kalíum. Listinn fer eftir rannsóknarstofunni, svo athugaðu línurnar á þínum eigin niðurstöðum.

Þessar línur eru lesnar saman, aldrei ein í einu. Kreatínín og eGFR lýsa síuninni, þvagefni er lesið á móti kreatíníni og söltin lýsa jafnvæginu sem nýrun viðhalda. Alþjóðlegu KDIGO-leiðbeiningarnar greina og stiga langvinnan nýrnasjúkdóm bæði eftir eGFR og albúmíni í þvagi: blóðið er því aðeins hálf myndin.

Kreatínín mælir vöðvana þína ekki síður en nýrun

Kreatínín er úrgangsefni frá vöðvum sem nýrun hreinsa úr blóðinu. Magnið í blóðinu fer því eftir tvennu: hve vel nýrun hreinsa það og hve mikið vöðvarnir framleiða.

Seinni helmingurinn skýrir niðurstöður sem virðast annars mótsagnakenndar. Vöðvastæltur ungur maður og smágerð eldri kona með sömu nýrnastarfsemi fá ekki sama kreatínín. Alþjóðlegar nýrnaleiðbeiningar telja upp algengustu skýringarnar: mjög mikinn eða mjög lítinn vöðvamassa, vaxtarrækt og mikla áreynslu, próteinríkt fæði og kreatínbætiefni, og grænmetisfæði eða próteinsnautt fæði. Allt þetta hreyfir kreatínín án þess að nýrun breytist.

Jafnvel ein máltíð telur. Ein elduð kjöt- eða fiskmáltíð getur hækkað kreatínín um nálægt 20 µmol/L, nóg til að lækka eGFR um um það bil 20 stig, og að bíða í að minnsta kosti 12 klukkustundir eftir slíka máltíð kemur í veg fyrir áhrifin.

Þess vegna eru viðmiðunarmörkin ólík eftir kyni, og kreatínín við efri mörk hjá einhverjum með lítinn vöðvamassa á meiri athygli skilið en sama tala hjá einhverjum með mikinn.

eGFR er útreikningur, ekki mæling

Áætlaður gauklasíunarhraði á niðurstöðunum þínum var ekki mældur. Hann er reiknaður út frá kreatíníni ásamt aldri og kyni með jöfnu, og ber óvissu jöfnunnar. Íslenskar landsrannsóknir á nýrnastarfsemi reiknuðu eGFR með CKD-EPI-jöfnunni, og árið 2021 mæltu bandarískir nýrnalæknar með útgáfu hennar án kynþáttarbreytu, svo eldri og nýrri niðurstöður eru ekki alltaf beint sambærilegar.

Talan er stöðluð að meðalstærð líkama en ekki þinni. Hagnýta afleiðingin er sú að eGFR er frábært til að fylgjast með þróun en lélegt til að lesa einn aukastaf. Þegar vöðvamassi er óvenjulegur má staðfesta matið með öðrum mælikvarða, cystatíni C.

Tvö gildi frá ólíkum rannsóknarstofum, eða reiknuð með ólíkum jöfnum, eru ekki beint sambærileg. Stökk á ferlinum þínum þegar skipt er um rannsóknarstofu tilheyrir aðferðinni, ekki nýrunum.

Hvað er eðlilegt eGFR miðað við aldur?

eGFR lækkar með aldrinum, líka hjá fólki án nýrnasjúkdóms. Bandaríska nýrnastofnunin gefur meðaltal um 116 hjá fólki á þrítugsaldri og um 75 hjá 70 ára og eldri, svo eGFR 85 hjá sjötugum er allt annað en sama tala hjá 25 ára.

Á Íslandi sést þetta vel. Í rannsókn Hjartaverndar á 3 173 eldri Íslendingum, þar sem meðalaldur var 80 ár, var eGFR undir 60 hjá 40 % þátttakenda. Íslenskir nýrnalæknar sem fóru yfir allar kreatínínmælingar landsins 2008–2016 fundu að hjá eldri en 65 ára fylgdi eGFR 45–59 án próteins í þvagi ekki aukin dánarhætta, og telja niðurstöðurnar styðja aldurstengd mörk.

Viðmiðunarmörk villa mest fyrir hér. Hver mörk skilja um það bil einn af hverjum 20 heilbrigðum eftir utan þeirra í hverju prófi, og eitt mark sem prentað er fyrir alla aldurshópa tekur ekki mið af þessari hægu lækkun.

Eitt gildi er aldrei langvinnur nýrnasjúkdómur

Eitt lækkað eGFR er niðurstaða, ekki greining. Langvinnur nýrnasjúkdómur er skilgreindur af frávikum sem vara í að minnsta kosti þrjá mánuði: yfirleitt eGFR undir 60 eða albúmín/kreatínín-hlutfall í þvagi 3 mg/mmol (30 mg/g) eða meira, sem enn sést við endurtekna mælingu, nema eldri gögn sýni að vandinn sé langvarandi.

Þetta skilyrði breytir tölunum. Þegar íslenskir nýrnalæknar beittu þriggja mánaða reglunni á mælingar alls landsins var aldursstaðlað algengi langvinns nýrnasjúkdóms 5,13 % hjá körlum og 6,75 % hjá konum, lægra en flestar fyrri rannsóknir höfðu gefið til kynna, og enn lægra með aldurstengdum mörkum. Þess vegna er lækkað gildi venjulega endurtekið frekar en brugðist við því strax, og þess vegna skiptir þvagið jafn miklu og blóðið: albúmín í þvagi gefur upplýsingar sem engin blóðlína ber.

Hið gagnstæða er líka satt: nýrnasjúkdómur getur verið þögull. Í íslensku gögnunum fylgdi aukin hætta meðal annars bráðum nýrnaskaða, sykursýki, háum blóðþrýstingi og hjarta- og æðasjúkdómum, og fólk á litíummeðferð hafði nærri tvöfalda hættu á langvinnum nýrnasjúkdómi á stigi 3 eða hærra. Ef þú ert með sykursýki eða háan blóðþrýsting, spurðu hvort nýrnaeftirlitið þitt innihaldi þvagprufu.

Þvagefni og hinar línurnar

Þvagefni hækkar við vökvaskort, við próteinríkt fæði og við blæðingu í meltingarvegi, ekki aðeins við skerta nýrnastarfsemi. Það er lesið með kreatíníni en ekki eitt og sér, og sambandið milli þeirra tveggja segir það sem hvorugt segir eitt.

Söltin í sömu blóðprufu lýsa jafnvæginu sem nýrun viðhalda: natríum og kalíum, og stundum klóríð og bíkarbónat. Þau hreyfast af mörgum ástæðum, meðal annars vegna nokkurra algengra lyfja, og eru lesin saman.