Blóðfita í blóðprufu: hvenær skiptir kólesterólið máli?

Hvað er mælt þegar blóðfita er rannsökuð

Þegar blóðfita er rannsökuð eru oftast mæld fjögur atriði: heildarkólesteról, LDL-kólesteról, HDL-kólesteról og þríglýseríð. Á sumum niðurstöðum bætist við non-HDL-kólesteról, sem er einfaldlega heildarkólesteról að frádregnu HDL: útreikningur úr sama glasi, ekki aukarannsókn.

Fjórar eða fimm línur, og þær eru ekki allar lesnar á sama hátt. Þríglýseríð og HDL hegða sér eins og venjulegar rannsóknarniðurstöður. LDL gerir það yfirleitt ekki: það er metið við markmið sem fer eftir þér en ekki rannsóknarstofunni.

Línan sem er markmið, ekki bil

Heildarkólesteról, HDL og þríglýseríð eru borin saman við bil. LDL-kólesteról er borið saman við markmið, og markmiðið fer eftir áhættu þinni á hjarta- og æðasjúkdómum. Hér á landi er áhættan gjarnan metin með áhættureikni Hjartaverndar, sem er ætlaður fólki á aldrinum 35 til 75 ára og sameinar kyn, aldur, blóðþrýsting, kólesteról, HDL, þríglýseríð, reykingar, sykursýki og ættarsögu. Evrópsku leiðbeiningarnar frá 2019 setja LDL-markmiðið undir 3,0 mmol/L hjá fólki í lítilli áhættu en undir 1,4 mmol/L hjá þeim sem eru í mjög mikilli áhættu.

Þess vegna geta tveir haft sama LDL, annar merktur og hinn ekki, og báðar niðurstöðurnar verið réttar. Sá sem hefur fengið kransæðastíflu og sá sem hefur enga áhættuþætti eru mældir við ólík markmið, sem læknir setur en ekki mælitæki.

Ef niðurstöðurnar þínar sýna bil fyrir LDL skaltu lesa það sem sjálfgefið bil rannsóknarstofunnar frekar en þitt markmið. Talan sem á við þig kemur úr viðtalinu við lækninn, ekki af blaðinu.

Þarf að fasta fyrir blóðfitumælingu?

Samkvæmt evrópskum fagfélögum yfirleitt ekki. Frá 2016 hafa European Atherosclerosis Society og Evrópusamband klínískrar efnafræði (EFLM) mælt með mælingu án föstu sem venju.

Rökin eru stærð munarins. Eftir venjulega máltíð eru mestu meðalbreytingarnar um +0,3 mmol/L í þríglýseríðum og −0,2 mmol/L í heildarkólesteróli og LDL, en HDL og lípóprótín(a) breytast ekki. Gildi með og án föstu spá jafn vel fyrir um hjarta- og æðasjúkdóma, og þar sem stærstur hluti dagsins líður eftir máltíð en ekki fyrir morgunmat endurspeglar sýni án föstu daglegt líf að minnsta kosti jafn vel.

Fasta er endurskoðuð í einu tilviki: þegar þríglýseríð án föstu eru yfir 5 mmol/L. Margar íslenskar rannsóknarstofur biðja þó enn um föstu: Sameind biður um að minnsta kosti 12 tíma föstu fyrir blóðfitu, venjulega frá klukkan 20 kvöldið áður, og leyfir vatn en hvorki kaffi, te né ávaxtasafa. Fyrirmæli stofunnar gilda um þitt sýni.

Hvernig línurnar tengjast

Þríglýseríð eru sú lína sem gærdagurinn hefur mest áhrif á: máltíð hækkar þau, og það gerir áfengi kvöldið áður líka. Eitt hækkað þríglýseríðgildi í sýni án föstu er sjaldan sú niðurstaða sem það virðist vera.

HDL hreyfist hægt og raskast ekki við máltíð. Það er líka lína þar sem reykingar sjást: í rannsókn sem flokkaði fólk eftir því hve mikið það reykti var reykingafólk með hærra heildarkólesteról, þríglýseríð og LDL en lægra HDL, og mynstrið var skýrast hjá þeim sem reyktu mest.

Non-HDL-kólesteról, sem prentað er á sumar niðurstöður, nær yfir allt kólesterólið sem ferðast með ögnunum sem geta safnast í æðaveggina. Evrópska samstaðan leggur til að non-HDL án föstu sé merkt frá 3,9 mmol/L.

Af hverju merkingarnar eru ólíkar milli niðurstaðna

Merkingin við hlið blóðfitulínu fer eftir mörkunum sem rannsóknarstofan valdi, ekki einu algildu eðlilegu gildi. Evrópska samstaðan leggur til dæmis til að sýni án föstu séu merkt við þríglýseríð 2,0 mmol/L eða meira, heildarkólesteról 5,0 eða meira, LDL 3,0 eða meira og HDL 1,0 eða minna, en fastandi þríglýseríð frá 1,7. Íslenskt fræðsluefni hefur birt önnur viðmið, og aðrar rannsóknarstofur prenta aðrar tölur, svo sama niðurstaða getur verið merkt á einu blaði en ekki öðru.

Þessi mörk lýsa æskilegu stigi í hópi fólks, ekki sjúkdómsgreiningu. LDL langt yfir mörkum getur verið merki um arfgenga kólesterólhækkun, og það er ein ástæða þess að ættarsaga á heima í samtalinu. Í íslenskri rannsókn þar sem erfðaefni var skoðað hjá 166.281 Íslendingi bar 1 af hverjum 836 erfðabreytingu sem veldur ættlægri kólesterólhækkun; klínísk merki hennar fundust hjá 2,2% fullorðinna, en aðeins 5,2% þeirra báru slíka breytingu.

Hvenær á að hafa áhyggjur af blóðfitu

Nokkrar tölur skipta máli einar og sér, hvernig sem önnur áhætta lítur út. Það eru þær sem verðskulda beint samtal við lækninn frekar en bið eftir næstu reglubundnu heimsókn.

Það sem blóðfitumæling segir ekki

Hún mælir ekki ástand æðanna. Hún mælir efni sem, á árum og áratugum, eiga þátt í því ástandi. Ein mæling er einn punktur á línu sem verður fyrst upplýsandi þegar punktarnir eru orðnir nokkrir.

Og hún segir ekkert um afganginn af hjartaáhættu þinni: blóðþrýstingur, reykingar, sykursýki, ættarsaga og aldur vega allir þungt, og engin blóðfitulína getur sýnt það, og þess vegna er LDL-markmiðið persónulegt. Hjartavernd bendir á að hækkað kólesteról sé, ásamt reykingum og háum blóðþrýstingi, einn af þremur stærstu áhættuþáttum kransæðasjúkdóma hér á landi. Lækkun kólesteróls í þjóðinni skýrði um 32% af því að dánartíðni vegna kransæðasjúkdóma meðal Íslendinga á aldrinum 25 til 74 ára lækkaði um 80% á árunum 1981 til 2006.

Lípóprótín(a) er dæmi um það sem venjuleg mæling sleppir: í íslenskri rannsókn á 143.087 manns tengdist hærri styrkur þess áhættu á kransæðasjúkdómi, og evrópsku leiðbeiningarnar benda á að styrkurinn sé að miklu leyti arfgengur.

Hversu oft á að mæla blóðfitu

Áhættureiknir Hjartaverndar miðar við fólk frá 35 ára aldri, og það er góður tími til að eiga nýlega blóðfitumælingu. Ef þú ert á meðferð, eða hefur aðra áhættuþætti, ákveður læknirinn taktinn, og sama rannsóknarstofa auðveldar að lesa þróunina.