ლიპიდური პროფილი: ათეროგენობის ინდექსი, უზმოზე ჩაბარება და მიზნები

რას ზომავს ლიპიდური პროფილი

ლიპიდური პროფილი ოთხ ძირითად ხაზს ზომავს: საერთო ქოლესტერინს, LDL-ქოლესტერინს (ქართულ ბლანკზე ზოგჯერ „დსლ“), HDL-ქოლესტერინს („მსლ“) და ტრიგლიცერიდებს. ბევრი ქართული ლაბორატორია ამას VLDL-ს და ათეროგენობის ინდექსსაც (კოეფიციენტს) უმატებს; ზოგან ამ ნაკრებს „ლიპიდურ სპექტრს“ ან „ლიპიდური ცვლის პროფილს“ უწოდებენ, ზოგ ლაბორატორიაში კი ლიპიდები ბიოქიმიური პროფილის ნაწილია.

ზოგი ხაზი გაზომილია, ზოგი გამოთვლილი. LDL ხშირად სხვა ხაზებიდან ფორმულით ითვლება და 2019 წლის ევროპული რეკომენდაციის თანახმად, ფრიდევალდის ფორმულა არ გამოდგება, როცა ტრიგლიცერიდები 4,5 მმოლ/ლ-ს (400 მგ/დლ) აღემატება. ათეროგენობის ინდექსი ლიპოპროტეინების თანაფარდობაა იმავე სინჯარიდან და არა დამატებითი ტესტი. ზოგ ქართულ კლინიკურ მასალაში მის ნორმად 2–3,5 მოიხსენიება, მაგრამ ევროპული რეკომენდაციის მიზნები LDL-ზეა აგებული, მეორადად კი არა-HDL ქოლესტერინსა და ApoB-ზე, და არა ამ ინდექსზე.

ხაზები ერთნაირად არ იკითხება. ტრიგლიცერიდები და HDL ჩვეულებრივი ლაბორატორიული შედეგებივით იქცევა. LDL, როგორც წესი, არა: მას ადარებენ მიზანს, რომელიც თქვენზეა დამოკიდებული და არა ლაბორატორიაზე.

ხაზი, რომელსაც მიზანი აქვს და არა ნორმა

საერთო ქოლესტერინი, HDL და ტრიგლიცერიდები ინტერვალით ფასდება. LDL-ქოლესტერინი კი მიზნით, რომელიც გულ-სისხლძარღვთა რისკზეა დამოკიდებული. ევროპული (ESC/EAS) რეკომენდაციები მიზანს რისკის კატეგორიის მიხედვით ადგენს, რისკს კი ექიმი ასაკის, სქესის, არტერიული წნევის, მოწევის, ქოლესტერინის, დიაბეტისა და უკვე არსებული დაავადებების გათვალისწინებით აფასებს.

ამიტომ ორ ადამიანს შეიძლება ერთნაირი LDL ჰქონდეს, ერთს მონიშნული და მეორეს არა, და ორივე პასუხი სწორი იყოს. ინფარქტგადატანილი ადამიანი და რისკფაქტორების გარეშე მყოფი ადამიანი სხვადასხვა მიზნით ფასდება, რომელსაც ექიმი ადგენს და არა ანალიზატორი.

თუ თქვენს პასუხზე LDL-ს ინტერვალი უწერია, ის ლაბორატორიის ნაგულისხმევ ზღვრად წაიკითხეთ და არა თქვენს მიზნად. თქვენთვის შესაბამისი რიცხვი კონსულტაციიდან მოდის და არა ფურცლიდან.

საჭიროა თუ არა ლიპიდური პროფილის უზმოზე ჩაბარება?

ხშირად არა. 2016 წლიდან ევროპის ათეროსკლეროზის საზოგადოება და ევროპის კლინიკური ქიმიისა და ლაბორატორიული მედიცინის ფედერაცია უზმოდ ყოფნის გარეშე აღებულ სინჯს რუტინულ ვარიანტად მიიჩნევენ, 2019 წლის ევროპული რეკომენდაციის თანახმად კი რისკის ზოგადი სკრინინგისთვის ასეთ სინჯს სულ მცირე იგივე პროგნოზული ღირებულება აქვს, რაც უზმოზე აღებულს.

მიზეზი სხვაობის ზომაა. ჩვეულებრივი ჭამის შემდეგ ყველაზე დიდი საშუალო ცვლილება ტრიგლიცერიდებისთვის დაახლოებით +0,3 მმოლ/ლ-ია (+26 მგ/დლ), საერთო ქოლესტერინისა და LDL-ისთვის კი −0,2 მმოლ/ლ (−8 მგ/დლ), HDL და ლიპოპროტეინი(a) კი არ იცვლება. უზმოზე და უზმოდ ყოფნის გარეშე მიღებული მნიშვნელობები გულ-სისხლძარღვთა დაავადებას თანაბრად კარგად წინასწარმეტყველებს, და რადგან დღის უმეტესი ნაწილი ჭამის შემდეგ გავიდის და არა საუზმემდე, უზმოდ ყოფნის გარეშე აღებული სინჯი ჩვეულებრივ ცხოვრებას სულ მცირე ისევე ზუსტად ასახავს.

უზმოზე განმეორება ერთ შემთხვევაში განიხილება: როცა უზმოდ ყოფნის გარეშე ტრიგლიცერიდები 5 მმოლ/ლ-ს (440 მგ/დლ) აღემატება. ქართული ლაბორატორიები კი ჯერ კიდევ ხშირად 10–12 საათიან შიმშილს ითხოვენ და თქვენს სინჯზე სწორედ მათი ინსტრუქცია მოქმედებს.

როგორ უკავშირდება ხაზები ერთმანეთს

ტრიგლიცერიდები ის ხაზია, რომელზეც გუშინდელი დღე ყველაზე მეტად მოქმედებს: მას ჭამა ზრდის და ასევე წინა ღამის ალკოჰოლი. ცალკე მომატებული ტრიგლიცერიდი უზმოდ ყოფნის გარეშე აღებულ სინჯში იშვიათად არის ის მიგნება, რადაც ჩანს.

HDL ნელა იცვლება და ჭამა მას არ არღვევს. ეს ის ხაზიცაა, სადაც მოწევა ჩანს: კვლევაში, რომელმაც ადამიანები მოწევის ინტენსივობის მიხედვით დაყო, მწეველებს უფრო მაღალი საერთო ქოლესტერინი, ტრიგლიცერიდები და LDL ჰქონდათ, HDL კი უფრო დაბალი, ყველაზე მკვეთრი სურათით ძლიერ მწეველებში.

არა-HDL ქოლესტერინი, რომელსაც ბევრი პასუხი ბეჭდავს, საერთო ქოლესტერინს გამოკლებული HDL-ია: ის აერთიანებს ქოლესტერინს, რომელსაც არტერიის კედელში დაგროვების უნარის მქონე ნაწილაკები ატარებს. ევროპული კონსენსუსი უზმოდ ყოფნის გარეშე 3,9 მმოლ/ლ (150 მგ/დლ) და მეტი მნიშვნელობის მონიშვნას გვთავაზობს.

რატომ განსხვავდება ნიშნები პასუხებს შორის

ლიპიდური ხაზის გვერდით ნიშანი იმ ზღვარზეა დამოკიდებული, რომელიც ლაბორატორიამ აირჩია, და არა ერთ საყოველთაო ნორმაზე. მაგალითად, ევროპული კონსენსუსი უზმოდ ყოფნის გარეშე აღებულ სინჯში მონიშვნას გვთავაზობს ტრიგლიცერიდებისთვის 2 მმოლ/ლ-დან (175 მგ/დლ), საერთო ქოლესტერინისთვის 5 მმოლ/ლ-დან (190 მგ/დლ), LDL-ისთვის 3 მმოლ/ლ-დან (115 მგ/დლ), HDL-ისთვის კი 1 მმოლ/ლ-მდე (40 მგ/დლ). სხვა ლაბორატორიები სხვა რიცხვებს ბეჭდავენ, ამიტომ ერთი და იგივე შედეგი ერთ პასუხზე მონიშნული შეიძლება იყოს, მეორეზე კი არა. ერთეულიც შეამოწმეთ: ქოლესტერინის 5,0 მმოლ/ლ დაახლოებით 193 მგ/დლ-ია.

ეს ზღვრები პოპულაციის სასურველ დონეს აღწერს და არა დიაგნოზს. 2016 წლის ეროვნული STEPS კვლევით, ქართველი მოზრდილების 27,7%-ს საერთო ქოლესტერინი 5,0 მმოლ/ლ ან მეტი ჰქონდა ან მის დასაწევ წამალს იღებდა. იგივე კონსენსუსი აღნიშნავს, რომ 4,9 მმოლ/ლ-ზე (190 მგ/დლ) მაღალი LDL შეიძლება მემკვიდრეობითი მაღალი ქოლესტერინის ნიშანი იყოს, ამიტომ ოჯახის ისტორია საუბარში უნდა მოხვდეს.

როდის ღირს ლიპიდური პროფილის გამო შეშფოთება

რამდენიმე რიცხვს თავისთავადაც აქვს მნიშვნელობა, თქვენი რისკის დანარჩენი სურათისგან დამოუკიდებლად. სწორედ ესენი ღირს ექიმთან პირდაპირ განხილვად და არა შემდეგი გეგმიური ვიზიტის ლოდინად.

რას არ გეუბნებათ ლიპიდური პროფილი

ის არტერიების მდგომარეობას არ ზომავს. ის ზომავს ნივთიერებებს, რომლებიც წლების განმავლობაში ამ მდგომარეობას განაპირობებს. ერთი პროფილი ერთი წერტილია ხაზზე, რომელიც მხოლოდ რამდენიმე წერტილის შემდეგ ხდება ინფორმაციული.

და ის არაფერს ამბობს თქვენი გულ-სისხლძარღვთა რისკის დანარჩენ ნაწილზე: არტერიულ წნევას, მოწევას, დიაბეტს, ოჯახის ისტორიას და ასაკს თავისი წონა აქვს, რომელსაც ვერცერთი ლიპიდური ხაზი ვერ აჩვენებს, და სწორედ ამიტომ არის LDL-ის მიზანი პერსონალური.

რამდენად ხშირად უნდა შემოწმდეს

ერთიანი განრიგი ყველასთვის არ არსებობს: რიტმს ექიმი თქვენი რისკისა და მკურნალობის მიხედვით ადგენს, და იმავე ლაბორატორიის შენარჩუნება ტენდენციის კითხვას ამარტივებს. საქართველოში მთავარი პრობლემა ზედმეტად ხშირი ანალიზი არ არის: 2016 წლის ეროვნული კვლევით, მოზრდილების 84,2%-ს ქოლესტერინი არასოდეს გაეზომა, ხოლო მაღალი ქოლესტერინის მქონეთაგან მხოლოდ მესამედი იღებდა წამალს.

საყოველთაო ჯანდაცვის საბაზისო პაკეტში რეგისტრირებული ოჯახის ექიმის დანიშნულებით ქოლესტერინი და შრატის ლიპიდები სრულად ფინანსდება, ამიტომ პირველი ნაბიჯი ხშირად ოჯახის ექიმთან ვიზიტია. ლიპოპროტეინი(a) კი, ევროპული რეკომენდაციის მიხედვით, სიცოცხლეში ერთხელ მაინც ღირს განხილვად.