პროფილაქტიკური ანალიზები: რა შედის ჩექაფში და რისი თქმა არ შეუძლია

რა შედის ჩექაფის ლაბორატორიულ ნაწილში

პროფილაქტიკური ანალიზები ერთი ტესტი არ არის, ეს პატარა ჯგუფების ნაკრებია. საქართველოში მას ყველაზე ხშირად ჩექაფს ან პროფილაქტიკურ პროფილს უწოდებენ და ის, როგორც წესი, სისხლის საერთო ანალიზსა და ბიოქიმიის რამდენიმე ხაზს აერთიანებს. მაგალითად, ერთ-ერთი დიდი ლაბორატორიის 11-პარამეტრიან პროფილაქტიკურ პროფილში შედის სისხლის საერთო ანალიზი, ედს, გლუკოზა, საერთო ქოლესტერინი, ტრიგლიცერიდები, კრეატინინი, შარდმჟავა, საერთო ბილირუბინი, ALT, AST და TSH.

„სრულ ანალიზს“ ოფიციალური განმარტება არ აქვს, ამიტომ ორ ადამიანს, რომლებიც ერთსა და იმავეს ითხოვენ, შეიძლება რვახაზიანი ან ორმოცხაზიანი პასუხი დაუბრუნდეს. პირველ რიგში თქვენს პასუხზე შეამოწმეთ, რომელი ჯგუფები ჩატარდა სინამდვილეში. ქვემოთ მოცემული ცხრილი რუტინული დანიშნულებების უმეტესობას ფარავს. თითოეულ ჯგუფს აქ ცალკე გვერდი აქვს, სადაც ახსნილია, რას აფასებს ის და რა თანმიმდევრობით იკითხება მისი ხაზები.

რა შეიძლება გამოჩნდეს პროფილაქტიკურ ანალიზებში

ჯგუფ-ჯგუფად წაკითხული ანალიზები რამდენიმე ფართო კითხვას პასუხობს იმის შესახებ, როგორ მუშაობს თქვენი ორგანიზმი ამ დღეებში. მათ შეუძლიათ აჩვენონ, რომ ანემია გაქვთ, და მიანიშნონ, რა ტიპის; რომ სისხლში შაქარი განსახილველ ზონაშია; რომ თირკმელები ან ღვიძელი გარკვეულ დატვირთვას განიცდის; ან რომ ქოლესტერინის სურათი მომავალი წლებისთვის გულის რისკს ზრდის.

თითოეული მათგანი საწყისი წერტილია და არა განაჩენი. მაგალითად, დიაბეტი ერთი უზმოზე გაზომილი გლუკოზით არ დგინდება: საქართველოს ეროვნული გაიდლაინის მიხედვით, უსიმპტომო ადამიანში დიაგნოზი განმეორებითი გაზომვით უნდა დადასტურდეს.

რისი თქმა არ შეუძლია პროფილაქტიკურ ანალიზებს

რუტინული ანალიზები კიბოს სკრინინგი არ არის. სიმსივნური მარკერებიც კი, რომლებიც სპეციალურად კიბოსთვის შეიქმნა, უსიმპტომო ადამიანების შემოწმებისთვის ცუდად მუშაობს: აშშ-ის კიბოს ეროვნული ინსტიტუტის თანახმად, ისინი დაავადებულთა ბევრს ვერ ავლენს და შეიძლება კიბოსგან განსხვავებული მდგომარეობის დროსაც მოიმატოს. ნორმალური საერთო ანალიზი და ბიოქიმია კიბოს უმეტეს ფორმაზე არაფერს ამბობს.

ანალიზები არ მოიცავს იმას, რაც არ დაინიშნა. D და B12 ვიტამინი, ფერიტინი, ჰორმონები და ინფექციების უმეტესობა ცალკე ანალიზებია. მაგალითად, C ჰეპატიტზე კვლევა ცალკე ტესტია, მაგრამ საქართველოში ის მნიშვნელოვანი რჩება: 2021 წლის ეროვნული კვლევით მოზრდილების 6,8%-ს C ჰეპატიტის ანტისხეულები ჰქონდა, აქტიური ინფექცია კი 1,8%-ს, 2015 წელთან შედარებით 67%-ით ნაკლებს. ლიპიდური ხაზები კი სისხლში ნივთიერებებს ზომავს და არა არტერიების მდგომარეობას.

ბოლოს, ანალიზი ერთ დილას აღწერს. ის ფოტოა და არა ფილმი: იმის უმეტესობა, რასაც ექიმი მასში ხედავს, წინა პასუხებთან ან იმ მიზეზთან შედარებიდან მოდის, რის გამოც ანალიზზე გაგზავნეს.

წაიკითხეთ ჯგუფებად და არა ზემოდან ქვემოთ

სასარგებლო თანმიმდევრობა ის არ არის, რაც ფურცელზეა დაბეჭდილი. დაიწყეთ იმ მიზეზით, რის გამოც ანალიზები დაინიშნა: თუ საქმე დაღლილობაა, პასუხი საერთო ანალიზსა და რკინის ცვლის ანალიზებშია, ოდნავ უცნაური კალციუმი კი, სავარაუდოდ, ფონია. შემდეგ თითოეული ჯგუფი ერთიანად წაიკითხეთ: ჰემოგლობინი MCV-სა და ფერიტინთან, ALT AST-თან, კრეატინინი გფს-თან.

მხოლოდ ამის შემდეგ შეხედეთ მონიშნულ ხაზებს და იკითხეთ, რამდენად შორს არის მნიშვნელობა ზღვრიდან და არა მხოლოდ ის, ცდება თუ არა მას. ფერიტინი 28, როცა ქვედა ზღვარი 30-ია, და ფერიტინი 4 ბლანკზე ერთნაირ L ნიშანს იღებს. ბლანკის განლაგება ლაბორატორიების მიხედვით განსხვავდება, მაგრამ კითხვის წესი არა: ანალიზი, მნიშვნელობა, ერთეული, საცნობარო ინტერვალი და ბოლოს ნიშანი, რომელიც შეიძლება იყოს ასო, ვარსკვლავი, მუქი შრიფტი, ფერი, ისარი ან საერთოდ არაფერი.

ელოდეთ ერთ-ორ ნიშანს, ჯანმრთელიც რომ იყოთ. თითოეული ინტერვალი ისეა აგებული, რომ ჯანმრთელი ადამიანების დაახლოებით ერთი ოციდან მის გარეთ ხვდება. ოც ხაზზე ეს ჯამდება: სრულიად ჯანმრთელ ადამიანს უფრო დიდი შანსი აქვს, რომ ერთი ნიშანი მაინც ნახოს, ვიდრე არცერთი.

ბოლოს შეადარეთ წინა პასუხს, თუ გაქვთ. მნიშვნელობა, რომელიც სამი წლის განმავლობაში ნორმის ფარგლებში თანდათან იცვლებოდა, შეიძლება უფრო მეტს ამბობდეს, ვიდრე ერთი მონიშნული შედეგი.

როგორ მოვემზადოთ პროფილაქტიკური ანალიზებისთვის

მომზადება ბლანკზე ჩამოთვლილ ხაზებზეა დამოკიდებული და არა სიტყვა „ჩექაფზე“. უზმოზე გაზომილ გლუკოზას მომზადება სჭირდება: ეროვნული გაიდლაინის მიხედვით, ღამით სულ მცირე 8 საათი კალორიების გარეშე. ქოლესტერინს, დიდწილად, არა: ევროპული სპეციალიზებული საზოგადოებები 2016 წლიდან ლიპიდებს რუტინულად უზმოდ ყოფნის გარეშე ზომვას გვირჩევენ.

ქართული ლაბორატორიები, როგორც წესი, მაინც უზმოზე მოსვლას ითხოვენ: 11-პარამეტრიანი პროფილაქტიკური პროფილისთვის ერთ-ერთი ლაბორატორია ბოლო ჭამიდან სულ მცირე 12 საათს უთითებს, მეორე კი სისხლის საერთო ანალიზამდე 12 საათით არც საკვებს და არც სასმელს, წყლის ჩათვლით, არ გირჩევთ. მიჰყევით თქვენი ლაბორატორიის ინსტრუქციას, რადგან შედეგს ის იმ ვარაუდით აფასებს, რომ ასე მოიქეცით.

თავად აღებაც მნიშვნელოვანია: ევროპული რეკომენდაცია ითხოვს, რომ ლახტი მოიხსნას, როგორც კი სისხლი წამოვა, და მუშტის მოჭერა-მოშვება თავიდან იქნას აცილებული.

რამდენად ხშირად უნდა ჩავიტაროთ პროფილაქტიკური ანალიზები?

ერთიანი განრიგი მთლიანი ნაკრებისთვის არ არსებობს, არის მხოლოდ რამდენიმე კითხვისთვის მის შიგნით. საქართველოს ეროვნული გაიდლაინი დიაბეტის სკრინინგს ჭარბწონიან ადამიანებს, რომლებსაც კიდევ ერთი რისკფაქტორი აქვთ, ასაკის მიუხედავად სთავაზობს, დანარჩენებს კი 45 წლიდან, ნორმალური შედეგის შემთხვევაში ყოველ 3 წელიწადში ერთხელ.

ლაბორატორიების რჩევები ერთმანეთს არ ემთხვევა: ერთი სისხლის საერთო ანალიზს პრევენციისთვის 6 თვეში ერთხელ გვთავაზობს, მეორე ყოველ 2–3 წელიწადში ერთხელ. სხვა ყველაფრის რიტმს თქვენი მდგომარეობა განსაზღვრავს: დაავადება, რომელსაც აკვირდებით, წამალი, რომელიც კონტროლს საჭიროებს, სიმპტომი, რომელსაც იკვლევენ. ჯანმრთელ მოზრდილში, რომელსაც პასუხის გასაცემი კითხვა არ აქვს, მთელი ნაკრების ყოველწლიური გამეორება ძირითადად ნიშნის მიღების შანსს ზრდის.

საჭირო ანალიზი კი ბევრს საერთოდ არ გაუკეთებია: 2016 წლის ეროვნული კვლევით მოზრდილების 84,2%-ს ქოლესტერინი არასოდეს გაეზომა. საყოველთაო ჯანდაცვის საბაზისო პაკეტში რეგისტრირებული ოჯახის ექიმის დანიშნულებით სრულად ფინანსდება სისხლის საერთო ანალიზი, გლუკოზა პერიფერიულ სისხლში, ქოლესტერინი და ლიპიდები, კრეატინინი, ღვიძლის სინჯები და TSH კი 70%-ით. პაკეტი თქვენს კატეგორიაზეა დამოკიდებული, ამიტომ დაზუსტება ოჯახის ექიმთან ჯობს.

მართლა გვეხმარება ზოგადი ჩექაფი?

ეს ის იშვიათი შემთხვევაა, როცა მტკიცებულება უჩვეულოდ ნათელია და ინტუიციის საწინააღმდეგოდ მიდის. Cochrane-ის სისტემურმა მიმოხილვამ 17 რანდომიზებული კვლევა და 251 891 მონაწილე გააერთიანა, რათა ეპასუხა, ამცირებს თუ არა მოზრდილებისთვის შეთავაზებული ზოგადი შემოწმება ავადობასა და სიკვდილობას. მან საერთო და კიბოთი გამოწვეულ სიკვდილობაზე მცირე ან ნულოვანი ეფექტი იპოვა, მაღალი სანდოობის მტკიცებულებით, გულის დაავადებით გამოწვეულ სიკვდილობაზე კი, სავარაუდოდ, არანაირი. დასკვნა პირდაპირია: ზოგადი შემოწმება, სავარაუდოდ, სასარგებლო არ არის.

სამაგიეროდ, ის დიაგნოზებს წარმოშობს. ერთ-ერთ კვლევაში შემოწმებაზე მიწვეულებს ექვს წელიწადში 20%-ით მეტი ახალი დიაგნოზი დაუსვეს, ვიდრე მიუწვევლებს, და მეტი ქრონიკული მდგომარეობა აღნიშნეს. იარლიყი გაჩნდა, შედეგი არ შეცვლილა.

ამ დასკვნის ფარგლები ყურადღებით წაიკითხეთ, რადგან ის ვიწროა და ეს მნიშვნელოვანია. ის ეხება უსიმპტომო მოზრდილების სკრინინგს ერთდროულად რამდენიმე ორგანოს სისტემაზე. ის არაფერს ამბობს ანალიზზე, რომელიც ექიმმა კონკრეტული მიზეზით დანიშნა, უკვე არსებული დაავადების მეთვალყურეობაზე ან სიმპტომის გამოკვლევაზე. ეს ჩექაფი არ არის: ეს პასუხიანი კითხვებია და მათი გაკეთება ღირს.

ფინანსური მხარეც მნიშვნელოვანია: ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის 2021 წლის შეფასებით, საქართველოში ჯანმრთელობაზე დანახარჯების 48% ოჯახების ჯიბიდან იფარება, ასე რომ, ყოველი დამატებითი ხაზი, როგორც წესი, თქვენ თვითონ გიჯდებათ.

კითხვები, რომლებიც ექიმთან უნდა წაიღოთ

წაიღეთ თავად ანალიზის პასუხი და არა მოკლე შინაარსი ან ერთი რიცხვის ეკრანის ანაბეჭდი. ერთეულები და ინტერვალები ლაბორატორიებში განსხვავდება: ერთ ბლანკზე ჰემოგლობინი გ/ლ-შია (135), მეორეზე გ/დლ-ში (13,5), ქოლესტერინი კი შეიძლება მმოლ/ლ-ში ან მგ/დლ-ში იყოს.

ზოგ მიგნებას შემდეგ გეგმიურ ვიზიტამდე ლოდინი არ სჭირდება. მნიშვნელობა, რომელიც ზღვარს შორს სცდება, ერთი ჯგუფის რამდენიმე ხაზი, რომლებიც ერთად იცვლება, ან მონიშნული შედეგი, რომელიც თქვენს შეგრძნებას ემთხვევა, მაგალითად ცხელება, უჩვეულო სისხლჩაქცევები ან მზარდი ქოშინი, საკმარისი მიზეზია, რომ ანალიზის დამნიშნავ ექიმს დაურეკოთ და არ დაელოდოთ. თუ ლაბორატორია ან ექიმი პირველი დაგიკავშირდებათ, მიჰყევით მათ მითითებას.