მოკლე პასუხი

სავალდებულოდ უზმოზე მხოლოდ რამდენიმე ანალიზი კეთდება. თბილისის სამედიცინო ცენტრი „ციტო“ და ენდოკრინოლოგიის ინსტიტუტი ერთსა და იმავე მოკლე სიას ასახელებენ: გლუკოზა, ინსულინი, HOMA-ინდექსი და C-პეპტიდი, ბოლო კვებიდან სულ მცირე 8 საათის შემდეგ. „ციტო“ ამ სიას ლიპიდურ პროფილსაც ამატებს და მისთვის 12 საათს ითხოვს, ენდოკრინოლოგიის ინსტიტუტი კი ლიპიდებს იმ ანალიზებს შორის ასახელებს, რომელთა ჩაბარებაც უზმოზე „რეკომენდებულია“.

მეცნიერულად ამ სიასაც აქვს გამონაკლისები: ევროპულმა საზოგადოებებმა 2016 წლიდან ქოლესტერინის ანალიზისთვის უზმოდ ყოფნა ნაგულისხმევად აღარ მოითხოვეს. ამიტომ ხშირია სიტუაცია, როცა ლაბორატორიის ინსტრუქცია მკაცრია, კვლევები კი უფრო რბილი. ქვემოთ ნახავთ, რომელ ანალიზებს არ სჭირდება უზმოდ ყოფნა, რომელს სჭირდება და როგორ გაიგოთ, რომელი წესი ეხება თქვენს ვიზიტს.

ანალიზები, რომლებსაც უზმოდ ყოფნა არ სჭირდება

სისხლის საერთო ანალიზი აშშ-ის მედიცინის ეროვნული ბიბლიოთეკის იმ ანალიზების სიაში არ არის, რომლებიც ჩვეულებრივ უზმოზე კეთდება. თუმცა მსუბუქი საუზმე მასზე სულ უგავლენოდ არ რჩება: ჯანმრთელ მოხალისეებში ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ ჭამიდან 1–4 საათში ზოგიერთი მაჩვენებელი, მაგალითად ლიმფოციტები, ნეიტროფილები და ჰემოგლობინი, იმდენად იცვლება, რომ ეს შედეგის წაკითხვაზე შეიძლება აისახოს.

სწორედ ამიტომ ქართულ ლაბორატორიებში წესი მკაცრია და ერთნაირიც არ არის. „სინევოს“ ვებგვერდზე სისხლის საერთო ანალიზის ბარათზე წერია „ტესტი კეთდება უზმოზე: დიახ“, „მეგალაბი“ გეგმიური კვლევისთვის 12-საათიან უზმოდ ყოფნას გირჩევთ, თოდუას კლინიკა კი წერს, რომ ანალიზი სასურველია უზმოზე გაკეთდეს ან მსუბუქი საუზმის შემდეგ.

გლიკირებულ ჰემოგლობინს (HbA1c) უზმოდ ყოფნა არ სჭირდება: აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტების თქმით, სისხლი მისთვის დღის ნებისმიერ დროს შეიძლება აიღონ, რადგან ის ბოლო სამი თვის საშუალო შაქარს ასახავს და არა დღევანდელ საუზმეს.

ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების ანალიზისთვის დღის დრო საკვებზე მნიშვნელოვანია. 20 000-ზე მეტი TSH-ის შედეგის კვლევაში სისხლის აღების საათმა TSH იმდენად შეცვალა, რომ ეს კლინიკურად მნიშვნელოვანი იყო. „სინევო“ ამ ანალიზს უზმოზე, დილით დაახლოებით 10 საათამდე იღებს, „მკურნალი.გე“ კი ჭამიდან 2–3 საათს მიიჩნევს საკმარისად; ორივე შემთხვევაში დილის, ყოველ ჯერზე ერთსა და იმავე საათზე აღება შედეგების შედარებას ამარტივებს.

ღვიძლისა და თირკმლის სინჯები ქართულ ინსტრუქციებში იმ ანალიზებს შორისაა, რომელთა ჩაბარებაც უზმოზე სასურველია და არა სავალდებულო, MedlinePlus კი აღნიშნავს, რომ ზოგიერთს კონკრეტული ტესტის მიხედვით შეიძლება დასჭირდეს. ეჭვის შემთხვევაში თქვენი დანიშნულება წყვეტს.

  1. სისხლის საერთო ანალიზიკვლევებით უზმოდ ყოფნა აუცილებელი არ არის, ბევრი ქართული ლაბორატორია მაინც ითხოვს. მიჰყევით თქვენსას.
  2. HbA1cუზმოდ ყოფნა არ სჭირდება. ჭამეთ და დალიეთ ჩვეულებრივ, თუ იმავე ვიზიტზე სხვა ანალიზი არ გაქვთ.
  3. ფარისებრი ჯირკვალიმთავარია დრო: დილა, ყოველ ჯერზე დაახლოებით ერთსა და იმავე საათზე.
  4. ღვიძლი და თირკმელიროგორც წესი, უზმოდ ყოფნა სასურველია და არა სავალდებულო. შეამოწმეთ დანიშნულება.

მოკლე სია, რომელსაც ნამდვილად სჭირდება უზმოდ ყოფნა

უზმოზე გლუკოზა ერთადერთი ნათელი შემთხვევაა. „ციტოს“ ინსტრუქციით, მის წინ სულ მცირე 8 საათის განმავლობაში წყლის გარდა არაფერი უნდა ჭამოთ და დალიოთ; აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტები იგივე 8 საათს ასახელებენ და გირჩევენ, ანალიზი დილით გაიკეთოთ.

იმავე წესს ექვემდებარება ინსულინი, HOMA-ინდექსი და C-პეპტიდი, რომლებსაც ქართული ლაბორატორიები სავალდებულოდ უზმოზე ითხოვენ. ბიოქიმიური პანელი, რომელშიც გლუკოზაც შედის, შეიძლება ასევე 8-საათიან უზმოდ ყოფნას მოითხოვდეს, რკინის ანალიზები კი, როგორც წესი, დილით კეთდება და ექიმმა შეიძლება 12-საათიანი უზმოდ ყოფნა მოგთხოვოთ.

მამაკაცებში დაბალი ტესტოსტერონის გამოკვლევისას ამერიკის ენდოკრინოლოგიური საზოგადოება საერთო ტესტოსტერონის გაზომვას უზმოზე, დილის ნიმუშში გირჩევთ, დაბალი შედეგის დადასტურებას კი მეორე უზმო დილის ნიმუშით.

ამის გარდა, კონკრეტულ დანიშნულებას შეიძლება საკუთარი მითითება ახლდეს, და ის ყოველთვის გადამწყვეტია.

ლიპიდურმა პროფილმა მხარე შეიცვალა

ათწლეულების განმავლობაში ქოლესტერინის ანალიზი ღამის უზმოდ ყოფნას ნიშნავდა. 2016 წლიდან ევროპის ათეროსკლეროზის საზოგადოება და ევროპის კლინიკური ქიმიისა და ლაბორატორიული მედიცინის ფედერაცია ერთობლივად საპირისპიროს გირჩევენ: ლიპიდები ნაგულისხმევად უზმოდ ყოფნის გარეშე გაიზომოს.

განსხვავებები მცირეა. ჩვეულებრივი კვების შემდეგ საშუალო ცვლილებები მაქსიმუმ დაახლოებით +0,3 მმოლ/ლ-ია (≈ 26 მგ/დლ) ტრიგლიცერიდებისთვის და −0,2 მმოლ/ლ (≈ 8 მგ/დლ) LDL-ქოლესტერინისთვის, HDL-ქოლესტერინი, აპოლიპოპროტეინი B და ლიპოპროტეინი(a) კი თითქმის არ იცვლება. უზმოდ ყოფნის გარეშე მიღებული მნიშვნელობები გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკს ისევე კარგად წინასწარმეტყველებს.

საქართველოში ეს ცვლილება ყველა ლაბორატორიამდე ჯერ არ მისულა: „ციტო“ ლიპიდური პროფილისთვის კვლავ 12 საათს ითხოვს. ასეთ შემთხვევაში მიჰყევით ლაბორატორიის წესს, რადგან სწორედ ის იღებს თქვენს ნიმუშს. უზმოდ ყოფნა ერთ შემთხვევაში ევროპულ რეკომენდაციაშიც ბრუნდება: როცა უზმოდ ყოფნის გარეშე ტრიგლიცერიდები 5 მმოლ/ლ-ს (≈ 440 მგ/დლ) აღემატება.

თუ ექიმმა უზმოდ ყოფნის გარეშე ლიპიდური პროფილი დაგინიშნათ, ეს მალსახმობი არ არის: პაციენტებისთვის, ლაბორატორიებისა და ექიმებისთვის ეს გამარტივებაა, რომელიც შედეგის პროფილაქტიკურ ღირებულებას არ ამცირებს.

შეიძლება თუ არა ჭამა სისხლის ანალიზის წინ?

დიახ, თუ თქვენს დანიშნულებაში არცერთი ანალიზი უზმოდ ყოფნას არ ითხოვს და არც ლაბორატორია ითხოვს. ჭამეთ ჩვეულებრივ: ჩვეულებრივი საუზმე HbA1c-ს ხელს არ უშლის.

თუ დანიშნულებაში უზმოზე და არაუზმოზე ანალიზები ერთადაა, უზმოზე ანალიზი მთელი ვიზიტის წესს ადგენს. გლუკოზის ოჯახშიც კი არის გამონაკლისი: შემთხვევითი გლუკოზის ტესტი, აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტების თქმით, დღის ნებისმიერ დროს კეთდება, უზმოდ ყოფნის გარეშე.

ერთი ქართული დაზუსტება: ლაბორატორიული „უზმოდ ყოფნა“ საათებს ნიშნავს, რომელთა განმავლობაშიც არაფერს ჭამთ, და არა საეკლესიო მარხვას. მარხვის დიეტა ცხოველური პროდუქტების გარეშე უზმოდ ყოფნას არ ცვლის: თუ ანალიზი უზმოზე კეთდება, მარხვის პერიოდშიც იგივე საათები სჭირდება.

რატომ გთხოვეს მაინც უზმოდ მისვლა

იმიტომ, რომ მითითება, როგორც წესი, მთელ დანიშნულებას ეხება და არა თითოეულ ხაზს. თხუთმეტი ანალიზის ფურცელზე ერთი უზმოზე გლუკოზა მთელ ვიზიტს უზმოს ხდის, და ჩნდება შთაბეჭდილება, რომ თხუთმეტივე ამას ითხოვდა.

ჩვევებიც განსხვავდება. ლაბორატორიული მედიცინის სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ უზმოდ ყოფნის განმარტებები დაწესებულებებს შორის განსხვავდება, და ეს საქართველოშიც კარგად ჩანს: ერთი ლაბორატორია სისხლის საერთო ანალიზისთვის 12 საათს ითხოვს და ამ დროს წყალსაც კრძალავს, მეორე მსუბუქ საუზმეს უშვებს. მიჰყევით თქვენი დანიშნულებისა და ლაბორატორიის ინსტრუქციას და არა ინტერნეტის ცხრილს, ამ გვერდის ჩათვლით.

რა მოხდება, თუ უზმოდ იყავით მაშინ, როცა საჭირო არ იყო?

ანალიზების უმეტესობისთვის, რომლებსაც უზმოდ ყოფნა არ სჭირდება, ზედმეტი შიმშილი უბრალოდ საუზმე გიჯდებათ. შედეგს ეს არ აფუჭებს.

გამონაკლისი უსაფრთხოებაა. თუ იღებთ ინსულინს ან დიაბეტის ტაბლეტს, რომელიც შაქარს ამცირებს, უზმოდ ყოფნა ჩვეული დოზის პარალელურად სისხლში შაქრის დაქვეითების რისკს ზრდის. ამიტომ ნუ იქნებით უზმოდ, თუ ეს არ გთხოვეს, ხოლო თუ გთხოვეს, ჰკითხეთ ექიმს, რა გააკეთოთ იმ დილით.