Lifrargildi: hvað blóðprufan mælir og hvers vegna gildin hækka

Lifrarensím eru ekki starfspróf

Í lifrargildum blóðprufu eru yfirleitt ALAT (einnig skrifað ALT), ASAT (AST), alkalískur fosfatasi (ALP) og bilirúbín, oft ásamt GGT og stundum albúmíni. Þótt talað sé um lifrarpróf mæla flestar þessar línur ekki hversu vel lifrin vinnur: þetta eru ensím sem leka út í blóðið þegar frumur í lifur eða gallgöngum ertast. Þess vegna kjósa bandarísku meltingarlæknasamtökin að tala um lifrarefnamælingar fremur en starfspróf.

Línurnar sem segja eitthvað um sjálfa starfsemina eru annars staðar: albúmín, sem lifrin framleiðir, og storkugildin, sem byggja á próteinum úr lifrinni. Há ensím með eðlilegu albúmíni segja allt aðra sögu en eðlileg ensím með lágu albúmíni.

Þetta skýrir algenga undrun. Heilsuvera bendir á að fitulifur finnist oft af tilviljun þegar blóðprufur eru teknar af öðrum ástæðum. Einhver getur verið með vægt hækkað ALAT og lifur sem starfar alveg eðlilega, og niðurstöðurnar eru ekki í mótsögn við sjálfar sig.

Hvað er í lifrargildunum?

Hver lína hefur sitt hlutverk, og mynd fyrir hverja hjálpar til við að halda þeim aðskildum þegar niðurstöðurnar raða þeim upp í röð sem hefur ekkert með lesturinn að gera.

ALAT eða ASAT: hvort skiptir meira máli?

Hvorugt eitt og sér. ASAT er líka í vöðvum og víðar, svo ALAT bendir betur á lifrina, og nokkrar rannsóknir hafa tengt hækkað ALAT við meiri hættu á dauða af völdum lifrarsjúkdóms. En gildin eru lesin saman, og hlutfallið milli þeirra segir það sem hvorugt segir eitt.

Mynstrið skiptir mestu. Þegar ALAT og ASAT hækka meira en ALP er ertingin í sjálfum lifrarfrumunum; þegar ALP hækkar meira en ALAT og ASAT beinist athyglin að gallflæðinu. Bandarískar leiðbeiningar meltingarlækna byggja alla uppvinnsluna á þessari skiptingu, og hún segir meira en nokkur ein tala.

Eitt atriði enn: raunverulega heilbrigt ALAT er lægra en margar niðurstöður gefa til kynna. Sömu leiðbeiningar telja það um 29–33 U/L hjá körlum og 19–25 U/L hjá konum og ráðleggja að hærri gildi séu skoðuð. Í grein í Læknablaðinu um tvo karla sem komu á Landspítala voru efri mörkin hins vegar prentuð sem ALT undir 70 U/L og AST undir 45 U/L. Gildi sem er innan víðari viðmiðunarmarka rannsóknarstofu getur því samt verið þess virði að spyrja um.

Hvers vegna GGT er sú lína sem oftast er misskilin

GGT hefur orð á sér sem mælikvarði á áfengisneyslu. Það er það ekki. Í yfirlitsgrein um lífvísa áfengisneyslu kemur skýrt fram að lifrarensím eru ekki sértæk fyrir áfengi, og þess vegna þarf fleiri próf til að greina á milli ólíkra orsaka.

Sama grein bendir á að ALAT og GGT fylgja líka insúlínviðnámi og efnaskiptavillu og spá jafnvel fyrir um útkomur sem tengjast lifrinni ekkert. Rannsókn sem leitaði sérstaklega að mælikvarða á drykkju fann að margt hafði áhrif á GGT í einu, á meðan sértækur vísir, CDT (kolvetnasnautt transferrín), fylgdi neyslunni óháð lifrarskaða.

Hækkað GGT þýðir því að eitthvað lætur lifrina vinna meira. Áfengi er einn möguleiki, og hann er raunverulegur: innlögnum á Landspítala tengdum áfengi fjölgaði um 88 % frá 2005 til 2022, og áfengistengdur lifrarsjúkdómur var önnur algengasta greiningin. En þyngd, sum lyf, gallgangavandamál og fitulifur eru líka á listanum.

Fitulifur er mun algengari en margir halda

Bandarískar lýðheilsutölur gefa hugmynd um umfangið. Þar var um þriðji hver fullorðinn (31,9 %) með fitu í lifur tengda efnaskiptaheilsu á árunum 2017 til 2023, ástand sem nú kallast efnaskiptatengdur fitulifrarsjúkdómur og var áður kallað fitulifur ótengd áfengi. Það var mælt með ómskoðun, ekki með blóðprufum.

Heilsuvera nefnir offitu, sykursýki sem er ekki í góðu jafnvægi, mikla áfengisneyslu og sum lyf og bætiefni meðal orsaka fitulifrar. Á þeim bakgrunni eru margar vægar hækkanir lesnar, ásamt þyngd, blóðsykri og blóðfitu. Þess vegna eru lifrargildi lesin við hlið blóðsykurs og blóðfitunnar í sömu prufu en ekki ein og sér.

Hvað getur skekkt lifrargildi?

GGT er lesið við hlið ALP: þegar bæði hækka saman beinist athyglin að gallgöngunum fremur en lifrarfrumunum. Bilirúbín er lesið með hinum lifrargildunum og með niðurstöðum blóðhagsins, því það hækkar líka þegar rauð blóðkorn brotna hraðar niður en venjulega, sem hefur ekkert með lifrarskaða að gera.

Og hver lína er lesin í ljósi þess sem þú varst að gera. Mikil áreynsla hækkar ASAT úr vöðvum, nýleg veirusýking getur ert lifrina um tíma og mörg lyf, líka lausasölulyf, hreyfa þessar tölur. Á Íslandi hefur þetta verið mælt óvenju vel: í rannsókn sem náði til allrar þjóðarinnar 2010–2011 greindust 19,1 tilfelli lyfjatengds lifrarskaða á hverja 100 000 íbúa á ári, hæsta tíðni sem þá hafði verið lýst. Sýklalyfið amoxicillín með klavúlansýru átti í hlut í 22 % tilfella og fæðubótarefni í 16 %.

Fæðubótarefni eru ekki saklaus í þessu samhengi. Íslenskir læknar hafa lýst lifrarskaða með gulu eftir bætiefni með ashwagandha, þar sem lifrargildin urðu eðlileg á einum til fimm mánuðum. Segðu lækninum frá öllu sem þú tekur, líka því sem þú keyptir án lyfseðils.

Hvað gerist næst ef ensím er vægt hækkað?

Vægar hækkanir eru algengar og oft tímabundnar, og hver viðmiðunarmörk skilja um það bil einn af hverjum 20 heilbrigðum eftir utan þeirra. Næsta skref er yfirleitt ekki myndgreining heldur ný mæling eftir nokkrar vikur, á meðan augljósum áhrifaþáttum er haldið frá.

Ef hækkunin helst er fyrst leitað að algengum orsökum: veirulifrarbólgu, fitulifur, áfengi og lyfjum, áður en sjaldgæfari kvillar eins og járnofhleðsla eða sjálfsofnæmislifrarbólga eru skoðaðir. Mjög háar tölur eru annað mál: í íslenskri rannsókn á öllum fullorðnum með ALAT yfir 500 U/L á einu ári var steinn í gallgangi algengasta orsökin (34 %). Læknirinn ákveður röðina út frá mynstrinu.