Badania nerek: co pokazuje krew, a czego nie widać bez badania moczu

Co obejmują badania nerek z krwi

Podstawowe badania nerek z krwi to kreatynina i mocznik. Z kreatyniny laboratorium wylicza szacowany współczynnik przesączania kłębuszkowego, czyli eGFR. Diagnostyka dopisuje go do wyniku kreatyniny automatycznie u każdego dorosłego. Pakiety nerkowe dodają zwykle elektrolity, które nerki utrzymują w równowadze, czyli sód i potas, a często też kwas moczowy i badanie ogólne moczu. Skład zależy od laboratorium, więc sprawdź linijki wydrukowane na własnym wyniku.

Tych linijek nigdy nie czyta się pojedynczo. Kreatynina i eGFR opisują filtrację, mocznik czyta się na tle kreatyniny, a elektrolity mówią o równowadze, której pilnują nerki. Kreatynina to produkt przemiany materii, eGFR to wyliczona z niej szacunkowa wartość, a żadna z nich nie jest rozpoznaniem na podstawie jednego dnia.

Kreatynina mierzy twoje mięśnie tak samo jak nerki

Kreatynina to produkt przemiany materii w mięśniach, usuwany przez nerki. Jej ilość we krwi zależy więc od dwóch rzeczy: od tego, jak sprawnie nerki ją usuwają, i od tego, ile mięśni ją wytwarza.

Ta druga połowa wyjaśnia wyniki, które na pierwszy rzut oka sobie przeczą. Postawny, umięśniony młody mężczyzna i drobna starsza kobieta przy takiej samej pracy nerek nie będą mieć takiej samej kreatyniny. Międzynarodowe wytyczne nefrologiczne wymieniają typowe przyczyny: bardzo dużą lub bardzo małą masę mięśniową, kulturystykę i ekstremalny wysiłek, dietę wysokobiałkową i suplementy kreatyny oraz dietę wegetariańską lub ubogobiałkową. Wszystkie przesuwają kreatyninę bez żadnej zmiany w nerkach.

Liczy się nawet jeden posiłek. Gotowane mięso lub ryba mogą podnieść kreatyninę o około 0,23 mg/dl, co obniża eGFR mniej więcej o 20 punktów. Odstęp co najmniej 12 godzin od takiego posiłku usuwa ten efekt.

Dlatego też zakresy referencyjne zależą od płci, a kreatynina na górnej granicy u osoby o niewielkiej masie mięśniowej zasługuje na więcej uwagi niż ta sama liczba u kogoś bardzo umięśnionego.

eGFR to wyliczenie, nie pomiar

eGFR na wyniku nie został zmierzony. Oblicza się go z kreatyniny, wieku i płci za pomocą wzoru, więc niesie niepewność tego wzoru. Od 2021 roku amerykańscy nefrolodzy zalecają wzór bez zmiennej rasowej, dlatego starszy wynik nie zawsze da się wprost porównać z nowym.

Laboratoria zwykle podają, z jakiego wzoru korzystają, a wynik w ml/min/1,73 m² jest przeliczony na przeciętną powierzchnię ciała, a nie na twoją. W praktyce eGFR świetnie nadaje się do śledzenia trendu, a słabo do odczytywania pojedynczego miejsca po przecinku. Gdy masa mięśniowa jest nietypowa, wynik można potwierdzić drugim markerem, cystatyną C.

Dwie wartości z różnych laboratoriów albo z różnych wzorów nie są wprost porównywalne. Skok na wykresie w chwili zmiany laboratorium wynika z metody, a nie z twoich nerek.

Jaki eGFR jest prawidłowy w twoim wieku?

eGFR spada z wiekiem, nawet u osób bez choroby nerek. Amerykańska National Kidney Foundation podaje średnio około 116 u dwudziestolatków i około 75 u osób po siedemdziesiątce, więc eGFR 85 u siedemdziesięciolatka to coś innego niż ta sama liczba u dwudziestopięciolatka.

W tym miejscu zakresy najbardziej wprowadzają w błąd. Każdy z nich zostawia poza sobą mniej więcej co dwudziestą zdrową osobę, a jedna granica wydrukowana dla wszystkich grup wieku nie oddaje tego powolnego spadku.

Jeden wynik to nigdy przewlekła choroba nerek

Pojedynczy obniżony eGFR to odchylenie, a nie rozpoznanie. Przewlekłą chorobę nerek definiują nieprawidłowości trwające co najmniej trzy miesiące: zwykle eGFR poniżej 60 albo stosunek albuminy do kreatyniny w moczu (ACR) wynoszący 30 mg/g lub więcej, potwierdzone w kolejnym badaniu, chyba że wcześniejsze wyniki pokazują, że problem trwa od dawna.

Dlatego obniżoną wartość zwykle się powtarza, a nie od razu leczy, i dlatego mocz jest równie ważny jak krew. Polskie badanie z przychodni podstawowej opieki zdrowotnej dobrze to pokazuje. Wśród 5100 pacjentów z czynnikami ryzyka, bez wcześniejszego rozpoznania, kryteria przewlekłej choroby nerek spełniło 724 osoby, czyli 14,2%. U 279 z nich chorobę rozpoznano mimo prawidłowego eGFR, wyłącznie na podstawie albuminy w moczu, powtórzonej po co najmniej trzech miesiącach.

W programie „Moje Zdrowie” finansowanym przez NFZ podstawowy zakres obejmuje kreatyninę z eGFR i badanie ogólne moczu. Badanie ogólne moczu nie jest tym samym co wskaźnik albumina/kreatynina, który wytyczne zalecają u osób z grupy ryzyka. Jeśli masz cukrzycę lub nadciśnienie, zapytaj lekarza, czy twoje kontrole nerek obejmują ACR.

Mocznik i reszta wyniku

Mocznik rośnie przy odwodnieniu, przy diecie bogatej w białko i przy krwawieniu z przewodu pokarmowego, a nie tylko przy osłabionej pracy nerek. Czyta się go razem z kreatyniną, a nie osobno, bo zależność między nimi niesie informację, której żadne z nich nie niesie samo.

Elektrolity w tym samym badaniu opisują równowagę, której pilnują nerki: sód i potas, a w części pakietów także chlorki i wapń. Zmieniają się z wielu powodów, w tym przy kilku popularnych lekach, i czyta się je jako grupę.