ตรวจไทรอยด์ ตรวจอะไรบ้าง และดูผลเลือด TSH กับ Free T4 อย่างไร

TSH อ่านกลับด้าน และนั่นคือหัวใจของเรื่อง

การตรวจไทรอยด์ด้วยการเจาะเลือดเริ่มจาก TSH และต้องจำไว้ว่ามันเคลื่อนที่สวนทางกับต่อมไทรอยด์ TSH สูงบ่งว่าต่อมทำงานน้อย TSH ต่ำบ่งว่าต่อมทำงานมาก TSH ไม่ใช่ฮอร์โมนไทรอยด์เลย แต่เป็นสัญญาณจากต่อมใต้สมองที่สั่งให้ไทรอยด์ทำงานหนักขึ้น งานทบทวนด้านต่อมไร้ท่อปี 2024 ระบุว่า TSH เป็นการตรวจแรกที่ดีที่สุดเพียงรายการเดียวสำหรับโรคไทรอยด์

ต่อมใต้สมองทำงานเหมือนเทอร์โมสตัท เมื่อรับรู้ว่าฮอร์โมนไทรอยด์น้อยเกินไปก็เร่งสัญญาณขึ้น เมื่อรับรู้ว่ามากเกินไปก็ลดสัญญาณลง ตัวเลขบนใบผลตรวจจึงเคลื่อนไปทางตรงข้ามกับต่อมที่มันบอกเล่า และทำให้เกือบทุกคนสับสนในครั้งแรก

Free T4 คือตัวฮอร์โมนเอง ในส่วนที่ไม่ได้จับกับโปรตีนและพร้อมให้ร่างกายใช้ ส่วน Free T3 เป็นรูปแบบที่ออกฤทธิ์มากกว่า มักตรวจเมื่อสองค่าแรกยังตอบไม่ชัด มากกว่าจะอยู่ในชุดตรวจสุขภาพทั่วไป นอกจากการเจาะเลือด แพทย์อาจสั่งอัลตราซาวด์ต่อมไทรอยด์เมื่อคลำพบก้อนที่คอ ซึ่งเป็นคนละคำถามกับการดูการทำงานของต่อม

TSH, T4 หรือ T3 ตัวไหนสำคัญที่สุด

TSH ตอบก่อน และ Free T4 บอกว่าเรื่องไปไกลแค่ไหน เมื่ออ่านคู่กัน ผลจะจัดเป็นไม่กี่รูปแบบ แต่ละแบบมีชื่อที่แพทย์อาจใช้

ช่วงอ้างอิงของคนไทย ไม่เท่ากับที่พิมพ์ในทุกใบผลตรวจ

ห้องปฏิบัติการแต่ละแห่งใช้ช่วงอ้างอิงของตัวเอง ห้องปฏิบัติการของศิริราชใช้ TSH 0.27–4.20 µIU/mL และ Free T4 0.92–1.68 ng/dL สำหรับผู้ใหญ่อายุเกิน 20 ปี ห้องแล็บอื่นอาจพิมพ์ตัวเลขต่างออกไป เพราะเครื่องและน้ำยาไม่เหมือนกัน

การสำรวจสุขภาพประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งที่ 4 วัดไทรอยด์ในคนไทยที่สุขภาพดี 2,545 คน และได้ช่วงอ้างอิง TSH 0.34–5.11 mIU/L (หน่วยนี้เท่ากับ µIU/mL) และ Free T4 0.98–1.79 ng/dL ค่ากลางของ TSH อยู่ที่ 1.94 ผู้หญิงมี TSH สูงกว่าผู้ชายเล็กน้อย และขีดบนของ TSH มีแนวโน้มสูงขึ้นตามอายุ โดยเฉพาะในคนอายุ 80 ปีขึ้นไป

ตัวอย่างที่เกิดขึ้นจริง: TSH 4.90 จะถูกทำเครื่องหมายว่าสูงในใบผลตรวจที่ใช้ขีดบน 4.20 แต่ยังอยู่ในช่วงที่ได้จากการสำรวจคนไทย ผู้เขียนงานสำรวจจึงสรุปว่า TSH ที่สูงเล็กน้อยในผู้สูงอายุอาจยอมรับได้ โดยไม่จำเป็นต้องให้ยา นี่คือเหตุผลที่ค่าที่มีเครื่องหมายกำกับ ยังไม่ใช่ข้อสรุป

TSH สูงแต่ Free T4 ปกติ: ภาพที่พบบ่อยที่สุด

ภาวะไทรอยด์ทำงานน้อยแบบแฝงพบบ่อยกว่าแบบชัดเจนมาก ในการสำรวจคนไทยพบ 3.38% เทียบกับแบบชัดเจน 0.78% และเป็นผลที่คนนำกลับบ้านพร้อมเครื่องหมายคำถามบ่อยที่สุด

จะทำอย่างไรกับภาวะนี้ยังเป็นเรื่องที่ไม่ได้ข้อยุติจริง งานทบทวนปี 2023 ที่รวบรวมงานวิจัยหลังแนวทางของสมาคมไทรอยด์ยุโรป สรุปว่าภาวะนี้สัมพันธ์กับผลลัพธ์ที่อยู่ระหว่างต่อมทำงานปกติกับทำงานน้อยชัดเจน แต่ยังขาดหลักฐานว่าการให้ฮอร์โมนทดแทนช่วยได้ แนวทางจึงให้ตัดสินจากอายุ ระดับ TSH อาการ และโรคอื่นที่มีร่วม มากกว่าจากตัวเลขอย่างเดียว

ข้อแนะนำจากเวชปฏิบัติทั่วไปข้อหนึ่ง: ถ้าเริ่มให้ยาเพราะอาการที่อาจเกี่ยวกับไทรอยด์ แล้วอาการไม่ดีขึ้น ควรพิจารณาหยุดยา การรักษาจึงไม่ใช่คำตอบอัตโนมัติของ TSH ที่มีเครื่องหมายกำกับ

ค่าสูงหรือค่าต่ำน่ากังวลกว่ากัน: ฝั่งต่ำมีความเสี่ยงของตัวเอง

TSH ที่ต่ำกว่าช่วงอ้างอิงไม่ใช่ฝั่งที่ไม่มีอันตราย ข้อแนะนำจากเวชปฏิบัติทั่วไประบุว่า TSH ที่ต่ำกว่าช่วงสัมพันธ์กับภาวะหัวใจห้องบนเต้นผิดจังหวะและกระดูกพรุน และควรหลีกเลี่ยง รวมถึงในคนที่กินฮอร์โมนทดแทนอยู่แล้ว

เรื่องนี้สำคัญกับทุกคนที่กำลังรักษา เป้าหมายคือ TSH ที่อยู่ในช่วงอ้างอิง ไม่ใช่ต่ำที่สุดเท่าที่จะทำได้

ทำไมคนเดียวกันจึงได้ค่า TSH ต่างกัน

TSH มีจังหวะประจำวันที่ชัดเจน ค่าในช่วงบ่ายและค่ำต่ำกว่าช่วงเช้าตรู่อย่างชัดเจน และความต่างภายในวันเดียวนี้มากกว่าความต่างระหว่างเครื่องตรวจของผู้ผลิตต่างยี่ห้อ เลือดที่เจาะตอน 8 โมงเช้ากับตอนบ่าย 4 โมงจึงเทียบกันตรง ๆ ไม่ได้ การติดตามค่าต่อเนื่องจึงควรเจาะเวลาเดิม เมื่อห้องแล็บแห่งหนึ่งปรับเกณฑ์ TSH ตามชั่วโมงที่เจาะ ผลที่ดูเหมือนไทรอยด์ทำงานมากก็ลดลงอย่างชัดเจน โดยเฉพาะในเลือดที่เจาะช่วงบ่าย

ยาก็ทำให้ภาพเปลี่ยนได้ งานทบทวนปี 2024 ยกตัวอย่าง amiodarone และลิเทียม ซึ่งเปลี่ยนการทำงานของต่อมไทรอยด์เอง ยาสเตียรอยด์ ซึ่งออกฤทธิ์ต่อสัญญาณจากต่อมใต้สมอง และยาที่เปลี่ยนการดูดซึมของฮอร์โมนทดแทน

อีกเรื่องคือไบโอติน ซึ่งขายในขนาดสูงสำหรับผม ผิว และเล็บ การตรวจไทรอยด์หลายชนิดใช้ปฏิกิริยาที่อาศัยไบโอติน ระดับไบโอตินในเลือดที่สูงจึงดัน Free T4 และ Free T3 ให้สูงเกินจริง และดัน TSH ให้ต่ำเกินจริง ซึ่งตรงกับรูปแบบไทรอยด์เป็นพิษพอดี ในคนที่ไทรอยด์ปกติ คู่มือของห้องแล็บศิริราชเองก็ระบุระดับไบโอตินที่การตรวจ TSH ทนได้ไว้ในหัวข้อสิ่งรบกวน

ก่อนตัดสินใจจากผลไทรอยด์

ช่วงอ้างอิงแต่ละช่วงทำให้คนสุขภาพดีราว 1 ใน 20 คนอยู่นอกช่วง และ TSH ยังเปลี่ยนตามเวลาในวัน ค่าผิดปกติเล็กน้อยเพียงครั้งเดียว จึงเป็นเหตุผลให้ตรวจซ้ำก่อนตัดสินใจใด ๆ ผลที่ไม่เข้ากับความรู้สึกของคุณ ก็เป็นเหตุผลให้ถามว่ามีอะไรรบกวนการตรวจหรือไม่

ถ้ากินยาฮอร์โมนไทรอยด์ ให้ถามว่าควรกินยาก่อนหรือหลังเจาะเลือด และทำแบบเดิมทุกครั้ง ถ้ากำลังตั้งครรภ์หรือวางแผนมีบุตร ให้แจ้งผู้อ่านผลด้วย การศึกษาในหญิงตั้งครรภ์ไทยไตรมาสแรกที่ขาดไอโอดีนเล็กน้อยพบภาวะไทรอยด์ทำงานน้อยแบบแฝง 7% และพบ Free T4 ต่ำบ่อยขึ้นในคนที่มีน้ำหนักเกิน

สำหรับการเจาะเลือดตรวจไทรอยด์ คู่มือห้องปฏิบัติการของศิริราชระบุว่า TSH และ Free T4 ไม่ต้องเตรียมผู้ป่วย จึงไม่ต้องอดอาหารเพื่อไทรอยด์เอง เว้นแต่มีรายการอื่นที่เจาะพร้อมกันต้องงด