Hemogram nedir? Tam kan sayımında neye bakılır, ne gösterir?

Yirmi hüküm değil, üç aile

Hemogram, yani tam kan sayımı, alyuvarlarınızı (eritrosit), akyuvarlarınızı (lökosit) ve trombositlerinizi ölçer. Türk Hematoloji Derneği'nin laboratuvar kılavuzuna göre içeriği kullanılan cihaza ve laboratuvara göre değişir: genellikle lökosit ve eritrosit sayısı, hemoglobin (HGB), hematokrit (HCT), alyuvar indeksleri (MCV, MCH, MCHC, RDW) ve trombosit sayısı yer alır; gelişmiş cihazlarla çalışan laboratuvarlar akyuvarları beş türe ayıran lökosit formülünü ve trombosit indekslerini de ekler.

Yani on beş ya da yirmi beş satırlık bir sonuç, on beş ya da yirmi beş ayrı bulgu değildir. Destekleyici ayrıntılarla birlikte üç sorudur ve her soruyu yanıtlanabilir kılan da bu ayrıntılardır.

Aileleri ayırt etmeye iki imge yardım eder. Nötrofiller ön cephedir: olay yerine ilk ulaşan itfaiyeciler gibi. Trombositler ise kanın küçük yamalarıdır: delinmiş bir lastiği kapatan yamalar gibi.

Lökosit formülü ne ekler?

Formülsüz bir sayım size tek bir akyuvar toplamı verir. Lökosit formülü her türün sayısını ekler ve yüksek ya da düşük bir toplamı yanıtlanmaya başlanabilir bir soruya dönüştüren de budur. Türkiye'de sonuç kâğıtlarında bu satırlar çoğunlukla NEU, LYM, MONO, EOS ve BASO kısaltmalarıyla, hem yüzde hem de mutlak sayı olarak (10³/µL) basılır.

Her türün ayrı bir görevi vardır; aynı toplamın, onu hangi hücrelerin oluşturduğuna göre farklı anlamlara gelmesinin nedeni budur.

Satırlar birlikte nasıl okunur?

Klasik ikili, hemoglobin ile MCV'dir. Düşük bir hemoglobin kansızlık olduğunu söyler; MCV hangi tür olduğunu söylemeye başlar. Küçük alyuvarlar bir yönü, büyük alyuvarlar başka bir yönü gösterir; istenmişse aynı sonuçtaki ferritin çoğu zaman meseleyi çözer.

Akyuvarlar hem toplam hem de dağılım olarak okunur. Nötrofillerin yükselttiği bir toplam bir şeyi, lenfositlerin yükselttiği bir toplam başka bir şeyi düşündürür ve hiçbiri tek başına tanı değildir.

Trombositler kendi indeksleriyle, ortalama trombosit hacmiyle (MPV) okunur; bu değer trombositlerin sayısını değil, ortalama büyüklüğünü anlatır. Türkiye'de yapılan ulusal bir çalışma, bazofil, MCHC, RDW ve MPV sonuçlarının kullanılan cihazın markasına göre değiştiğini ve bu satırlar için cihaza özgü aralıklar gerektiğini gösterdi.

Hemogram hangi hastalıkların işaretini verebilir?

Hemogram belirli bir hastalığın testi değil, geniş bir ilk bakıştır. Alyuvar satırları kansızlığı gösterebilir; akyuvar satırları bir enfeksiyona, iltihabi ya da alerjik bir tepkiye veya kemik iliğindeki bir soruna işaret edebilir; trombosit satırı kolay morarmayı ya da kanamayı açıklamaya yardım edebilir.

Olası nedenlerin listesi her iki yönde de uzundur. Yüksek bir akyuvar sayısı enfeksiyondan, iltihabi ya da otoimmün bir hastalıktan, alerjik bir tepkiden, kortizon türü ilaçlardan ya da lösemi gibi bir kan kanserinden kaynaklanabilir. Düşük bir sayı bazı antibiyotiklerin, kemoterapinin, HIV'in ya da bir kemik iliği hastalığının ardından görülebilir. Bu genişlik, toplamdan çok formülün, öteki ailelerin ve testin istenme nedeninin neden önemli olduğunu açıklar.

Küçük alyuvar her zaman demir eksikliği değildir

Türkiye'de bir işaret ayrıca anlatılmayı hak ediyor, çünkü sık yanlış okunur. MCV düşük, alyuvarlar küçük, hemoglobin hafif düşük ya da normal: ilk akla gelen demir eksikliğidir. Ama aynı tablo, Akdeniz anemisi olarak da bilinen beta talasemi taşıyıcılığında da görülür ve taşıyıcılık bir hastalık değildir.

Evlilik öncesi hemoglobinopati taraması verilerine göre beta talasemi taşıyıcılığı Türkiye'de bölgeye göre değişmekle birlikte genel olarak yaklaşık %2'dir; Niğde'de 2.013 kişilik bir taramada bu oran %2,63 bulundu. Taşıyıcılarda alyuvarların küçük olmasının nedeni demir eksikliği değil, kalıtsal bir hemoglobin farkıdır. MCV'niz her sonuçta düşükse ve ferritininiz normalse, hemoglobin elektroforezi (HPLC) yapılıp yapılmadığını hekiminize sormak yerinde bir sorudur.

Sağlıklı insanlar neden burada işaret alır?

Hemogramın çok sayıda satırı vardır ve her referans aralığı, sağlıklı insanların yaklaşık 20'de 1'i dışında kalacak şekilde belirlenir. Bu kadar uzun bir panelde, tamamen sağlıklı birinde bile bir yerde işaret görmek, hiç görmemekten daha olasıdır.

Günlük yaşam da bu satırları oynatır. Türk Hematoloji Derneği, sayımı etkileyen etkenler arasında yaşı, cinsiyeti, gebeliği, sigarayı, rakımı, egzersizi, stresi ve gün içindeki değişimleri sayar. Yeterince su içmemek de bir kan sayımını kaydırabilir ve normal dışı bir değer her zaman tedavi gerektiren bir hastalık anlamına gelmez.

Kimsenin söylemediği açıklama sigaradır. Sağlıklı sigara içenlerle içmeyenleri karşılaştıran çalışmalar, içenlerde daha yüksek akyuvar sayısı, hemoglobin ve hematokrit buluyor ve etki içilen miktarla artıyor. Sigara içen birinde işaretli akyuvar sayısının çoğu zaman enfeksiyondan daha basit bir nedeni vardır.

Bazen yanılan tüptür. Kan sayımı EDTA'lı (mor kapaklı) tüplere alınır ve kılavuz, örneğin en geç altı saat içinde çalışılmasını ister. Aynı kılavuza göre sağlıklı kişilerin yaklaşık binde birinde trombositler EDTA'lı tüpte kümeleşir ve cihaz onları olduğundan az sayar; buna yalancı trombosit düşüklüğü (psödotrombositopeni) denir. Doğrulamak için kan yayması incelenebilir ya da kan sitratlı bir tüpe yeniden alınabilir.

Hemogram sonuçlarında ne zaman endişelenmeli?

Aralığın dışında olup olmadığını değil, ne kadar dışında olduğunu sorun. Alt sınırı 150 olan bir laboratuvarda 145'lik bir trombosit sayısı ile 40'lık bir sayı aynı harfi taşır ve tamamen farklı şeyler anlatır.

Sonra varsa kendi önceki sayımınızla karşılaştırın. Aralığın biraz dışında kalan ama yıllardır sabit bir değer, aynı değerin ilk kez ortaya çıkmasından farklı bir şeydir. Sonucu her zaman kendi laboratuvarınızın referans aralığıyla okuyun: Türkiye'de hemoglobin ve hematokrit aralıkları cinsiyete ve bölgeye göre değişiyor.

Rutin değil hızlı bir görüşmeyi hak edenler şunlardır: aralığından çok uzak bir değer, aynı sonuçta düşük alyuvar, akyuvar ve trombosit gibi birkaç ailenin birlikte değişmesi ya da ateş, olağan dışı morarma veya kanamayla birlikte gelen bir işaret.